Доклад выступления на НПК Хотугу хоьуун уола



Региональнайдаађы научнай-практическай конференция «Инникигэ хардыы»

Хотугу хоҺуун уола

Үлэни толордо:Прокопьев Айал

Н.О.Кривошапкин аатынан

МБОУ «Өймөкөөн орто оскуолата»

6 кылаас үөрэнээччитэ

Салайааччы:Готовцева Агафья Степановна

Алын сүҺүөх кылаас учуутала

2013 сыл

Хотугу сир хоҺууна

Сыала: Мелодист, ырыаһыт Семен Сивцев айар үлэтин кытта билсиһии, үөрэтии.

Соруга:

Олохтоох мелодиһы кытта көрсөн, айар үлэтин уонна атын умсугуйан дьарыктанар дьарыгын туһунан кэпсэтиһии;

Ырыаларын тиэмэнэн наардааһын, түмүү.

Чысхаан аатын сүгэ сылдьар сүдү уобараһын, үлэтин, былаанын билии.

Тођоостоођо:

Хас биирдии киһи айар куттаах, айылђаттан талааннаах буолар. Ол курдук, биьиги нэһилиэккэ дэгиттэр талааннаах дьоннор элбэхтэр. Ол эрээри кинилэр кыарађас эйгэђэ олорон хааланнар, биллибэккэ-көстүбэккэ хаалаллар.

Нэһилиэккэ, улууска биллэр-көстөр айар куттаах ырыаһыт, мелодист Семен Сивцев ырыаларын дириң ис хоһооно, матыыба истибит эрэ киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, дойдутунан киэн туттууну уонна тапталы иңэрэр. Ол иҺин кини айбыт ырыалара, айар талаана киэң эйгэђэ киэңник биллэрэ наадалаах.

Чинчийэр үлэм ньымата: ырытыы, наардааһын, түмүү

Улэм сонуная: Сэмэн Сивцев айылђаттан бэриллибит айар-тутар талаана дьонугар – сэргэтигэр киэнник биллэ-көстө илик. Кини үлэтин – хамнаһын сырдатан көрдөрүү, киэң эйгэђэ таһаарыы бастакы үлэ буолар.

Автор бэйэтин тылыгар, матыыбыгар айбыт ырыалара:

«Саңа дьыл»

«Суох кэбис»

«Сүрэх битий»

«Таптал»

«Түннүкпэр ыйдаах түүн»

«Түүңңү санаам»

«Хаар»

«Хаар иэйиитэ»

«Хотугу хоһуун»

«Ычча-ычча»

Семен Сивцев ситиһиилэрэ:

1991 сыл «Дьүкээбил» республиканскай конкурс кыттыылаађа;

1992 сыл «Сааскы кылыһахтар» — гала-концерга кыттыы;

2006 сыл «Чысхаан уол тойуга» аудиоальбом тахсыбыта;

2007 сыл «Хотугу хоһуун» 20 ырыалаах компакт-диск күн сирин көрбүт;

2013 сыл Аан дойдуга Чысхаан оруола.

2013 сыл Москвађа проект көмүскээн 1 миэстэни ылбыта.

«Чысхаан» аатын ким сүгэрий? Биһи биир дойдулаахпыт Семен Сивцев Чысхаан уобараһын толорор. Уонна кини аан маңнай тымныы синволын кини оңорбута. Чыхсаан ярмаркађа «Фестиваль Полюс Холода» диэн проекы комүскээбитэ. Уонна бу ахсынньы 24-25 Кытайга баран кыттыахтаах уонна Дед Мороз ыңырыытынан Олимпийскай оонньуу программатыгар киирэ сылдьар, онно НВК САХА телепроегар Дед Мороз ђ5эрдэтэ диэн телепроекка кыттыахтаах.

Түмүк:

Семен Сивцев айбыт ырыалара ис хоһооно, тыла-өһө киһиэхэ тиийимтиэ, өйдөнүмтүө;

Ыччакка, айылђађа анаабыт ырыата үгүс.

Төрөөбүт дойдутун киэн туттан, ырыа нөңүө дьоңңо-сэргэђэ тиэрдэр аналлаах.

Салгыы үлэм былаана

Семен Сивцев ырыаларын тылын – өһүн салгыы үөрэтии;

Өймөкөөн мелодистарын айар үлэлэрин үөрэтэн тэңнээн көрүү;

«Өймөкөөн мелодистара» диэн ааттаах ырыанньыгы таһааран, олохтоохторго тарђатыы;

Туһаныллыбыт литературалар:

«Хотугу сардаңа» хаһыат 19 номера 2006с.

Дьячковсая А.П, Бурцева А.Г. «Кырдьађас Өймөкөөн дьоһун-мааны дьоно 2008с.

С.Дадаскинов хоһооннор 1998с

Т.П.Винокурова «Сылаас тыыннаах тымныы кыраай» 2011с.

Сырдыыр күнүм саймаарыйда

Сылаас салгын илгий гынна,

Кынат биилээх үөҺэ көттө

Түөрт атахтаах өрө тэптэ.

Көмүс лапчаан долгун сүүртэ

Сүрэх үөрэн,санаа кэлэн

Өймөкөөммөр саас кэллэ.

…Хайдах айыллалларый маннык истиң иэйиилээх ырыа уонна хоҺоон тыллара?

АрааҺа, «тоң буору тобулан ньургуҺун тахсарын» курдук дуу? Эбэтэр «КүҺүңңү күн уотун дьиримнии оонньотон күрүлүүр сүүрүктэр күлүмнүү үөрэллэриттэн» ойуулааҺынтан дуу?.

Өймөкөөн…Тапталлаах төрөөбүт дойдубут! Ханна да сырыттарбыт, төҺө да ыраах эйиигиттэн тэлэҺийдэрбит,эн ыраас салгыңңынан дуоҺуйа тыынарбытын олуҺун да суохтуубут !Ама ким маннык кэрэ айылђалаах сири хоҺоонунан хоҺуйбат,ырыанан айхаллаабат буолуой? Бу маннык ыраас салгыннаах ,кэрэ айылђалаах чысхаан тымныытынан аан дойдуга аатырбыт тымныы полюҺугар, Өймөкөөңңө,күн сирин көрбүт,олохсуйан олорор буолан Семен Сивцев төрөөбүт тылын аптаах дорђоонун төлө көтүтэн, дьыбардаах дойдутун хоҺуйан эрдэђэ.

БиҺиги биир дойдулаахпыт Семен Сивцев 1-кы Борођон нэҺилиэгин Өймөкөөн селотугар алтынньы 28 күнүгэр 1968 сыллаахха Сивцевтэр Семен Семенович, Евдокия Афанасьевна ађатын ааттатар бастакы уол ођолорун ођоломмуттара. Семен ийэлээх ађата Өймөкөөн оройуонун биир тутаах культура үлэҺиттэрэ этилэр. Дэлэђэ да норуокка «Баян Сэмэн» диэхтэрэ дуо?Ол курдук баянын сүгэн Өймөкөөнүн, төҺөлөөх нэҺилиэгин ыччатын ырыађа-тойукка,көргө-нарга көђүппүтэ буолуой? Ол да иҺин буолуо ођолоро культурађа сыҺыаннаах дьон буолтара .

Семен 1984 сыллаахха Дьокуускайдаађы художественнай училищеђа киирбитэ.

1988 сыллаахха үөрэђин ситиҺиилээхтик бүтэрэн Ийэ дойдутугар ытык иэҺин төлүү советскай армия кэккэтигэр сулууспалыы барбыта.

Үлэтин Үчүгэй нэҺилиэгэр художник-оформителинэн сађалаабыта.

Ураанай кус ийэ күөлүгэр тыыннаађын тухары төннөрүнүү, Семен сүрэђэ өрүү ийэ буоругар, төрөөбүт Өймөкөөнүгэр талаҺара. Хара-Тумул учаастагын кулуубар үлэтин салђаабыта. Кулуупка үлэлии сылдьан «Чысхаан» рок-бөлөх тэриллэн, бөлөххө ырыаҺыт быҺыытынан сађалыыр.

1990 сыллаахха «Чысхаан» бөлөх Дьокуускай куоракка «Дьүкээбил» рок-бөлөхтөр күрэстэригэр кыттан ситиҺиилэнэн кэлэр. СитиҺииттэн кынаттанан дойдутун туҺунан хоҺоон хоҺуйарга холонор.

1992 сыллаахха бастакы ымыытын «Түннүкпэр ый тыгар»диэн хоҺоонун мелодиялыыр.

1994 сыллаахха «Сааскы кылыҺахтар» ырыа күрэђэр биҺирэнэн гала-концерга кыттар чиэскэ тиксибиттэрэ.

2000 сыллаахха аар саарга тымныытынан аатырбыт Өймөкөөммүтүгэр бастакы «Тымныы полюҺа» фестиваль ыытыллыбыта.Ол фестивальга Саха Сирин биир биллиилээх поэта Степан Дадаскинов «Индигир хайалара»диэн хоҺоонун билиҺиннэрбит.

Кырдьык да,багдаҺан,бачымахтаҺан,төбөлөргүт сөрүүнүнэн анылыйан,эчи кэрэђит дађаны,сүдүгүт да эҺиги!Хоту дойду төрүт олохтоохторугар бу Орто туруу баран дойдуга күн ийэ анныгар суох эбээт эҺигиттэн ураты күндүттэн күндү,сүрэђи-быары уоскутар,күн чугаҺын күндүргэтэр биир үтүө ымыылаах. Ол-Индигир хайалара!

2006 сыл тапталлаах улууспут 75 сыллаах үбүлүөйүгэр «Чысхаан уол тойуга» диэн саңа аудиоальбом Антон Иванов студиятыгар Өймөкөөн талааннаах ыччаттара Афанасий Андросов-Джумурат, Любомир Кондаков уонна Семен Сивцев оңороннор дьон дьүүлүгэр таҺаарбыттара.

2007 сыллаахха улахан үөрүү Семен Сивцев 20 ырыатын түмэн компакт-диск тађыста. Сэмэн ырыалара,кырдьык да киҺи дууҺатын кылын таарыйалларын истэ олорон чахчы сөбүлэҺиэххит дии саныыбын.



Түмүк:

Семен Сивцев айбыт ырыалара ис хоһооно, тыла-өһө киһиэхэ тиийимтиэ, өйдөнүмтүө;

Ыччакка, айылђађа анаабыт ырыата үгүс.

Төрөөбүт дойдутун киэн туттан, ырыа нөңүө дьоңңо-сэргэђэ тиэрдэр аналлаах.








sitemap
sitemap