Доклад Хомду дайыны



Баян-Тала ортумак школазы

Илеткел

«Хомду дайынынын чажыды чудел?»

Ажылды кылган: 11-ги класстын

оореникчизи Куулар Виктория

Башкызы: тоогу башкызы Куулар А.К.

Баян-Тала суур-2012

Допчузу

Киирилде……………………………………………………………………………………………..

Соок чепсектин тоогузу……………………………………………………………….

Маньчжур шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ………………………..

Тыва, моол шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ………………………..

Тончузу…………………………………………………………………………………………………….

Ажыглаан литература……………………………………………………………………………….

Киирилде

«Куш уязынга ынак, кижи чуртунга ынак» деп делгем, ханы уткалыг тыва улегер домак бар. Кижи чонунун культуразын, чаагай чанчылдарын, тоогузун билбес болза, таалаар. Ону утпайн, ханы кадагалап чорууру эргежок чугула.

Тыва чон оске чоннарда дег тоогу намдарлыг. Эрткен оруунга, тоогузунге оорушкулуг, чырыткылыг-даа, халаптыг, каргыштыг, коргунчуг-даа болуушкуннар, улуг частырыглар-даа барык кожа чоруп келген.

Эрте-бурунгу шагдан бистин огбелеривис тускай бот-догунаан курунези чок, торел аймактар аайы-биле чурттап чорааннар. Ынчангаш хой чус чылдарнын дургузунда Тыва янзы-буру даштыкы эжелекчилернин адаанга чорааны тоогунун архив документилери тодаргай херечилеп турар. Куш ажылчы ядыы араттар боттарынын аар-берге туренги байдалын, салым-чаяанын анаа-ла коруп олурбааннар.



Тыва араттар иштикинин бай нояннарга, дужуметтеринге, даштыкы эжелекчилерге удур каш удаа тура халыышкыннарны кылганнар. Оларга 1882-1885 чылда Маньчжур дарлалга удурланыышкын база 1911-1912 чылдарда национал –хосталгалыг шимчээшкининге киржилге бооп турар. «Ындаг демиселдернин саны хой эвес-даа болза, оларны чон деткип, сорук киирип турган» — деп араттар Сарыг-Самдан, Эрен-Хоо алышкылар сактып чугаалап турар. («Тыва дугайында чугаалар», В.Л.Биче-оол, 1992 чыл)

Хомду дайынын дугайында эвээш шинчилеттинген. Ол ажылды тоогу эртемнеринин кандидаты Ю.Л.Аранчын, М.Х.Маннай-оол шинчилээннер, анаа улаштыр Алдын-оол, Канзай элээн материалдарны тып бижээн. Хомду дайынын киржикчилернин сактыышкыннары, Монгуш Сыкырбан Ырышовичинин «Кижи изи», Салчак Токанын «Хомду дайыны», Чооду Капа-Куске «За что сражались тувинцы в Монголии» деп номнарны киржикчилери четче тодарыттынмаа-даа болза, оларнын дугайында, ук болуушкуннун канчаар болуп турганын билип алыр эвээш-даа болза, аргаларны берип турар. Ынчангаш устунде ажылдарга даянып, Хомду дайынын янзы-буру тала-биле оон-даа билдингир кылдыр шинчилээри чугула.

Бодунун торээн черинин тоогузун, маадырларнын маадырлыг чоруун, чонунун эрткен орун чыып бижиири торээн черинге, торел чонунга улуг хундуткелди коргускени ол деп санаар мен.

Ажылдын кол сорулгазы: Хомдуга болган национал-хосталгалыг шимчээшкини маадырларынын дайынчы техниказынын чажыдын база ук дайынга ажыглаан дайынчы чепсектерни шинчилээри.

Салдынган сорулгаларны чедип алыры-биле дараазында онаалгаларны мурнувуска салган бис:

Соок чепсектин тыптып келген тоогузун шинчилеп коору;

Тыванын, Моолдун, Кыдаттын 18 вектин тончузунде, 19 вектин эгезинде тоогузун эртем ажылдарынга даянып тургаш, ооренип коору;

Хомду дайынын дугайында тоогу материалдары-биле таныжары, ында тыва, моол, маньчжур шериг тургузуунун кандыг чажывттыры база чаа аргалары барын анализтеп коору.

Ажылды кылып тургаш анализ, синтез, денелге дээш оон-даа оске аргаларны ажыглаан.

Ажылдын объектизи: Тыванын, Моолдун, Цинь империязынын 18 вектин тончузу, 19 вектин эгезинин тоогузу.

Ажылдын чаа чуулу:

Хомуду дайынынын дугайында номнарда эвээш хемчээлдиг материалдар бар, оон дайынчы чажыттары долузу-биле шинчилеттинмээн.

Практиктиг кезээ: бо ажыл оореникчилерге, студентилерге башкыларга шинчилел ажылын чорударынга дузалыг бооп турар.

Ажылдын тургузуу: Ажыл уш эгеден тургустунган:

Соок чепсектин тоогузу

Маньчжур шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ

Тыва, моол шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ

Соок чепсектин тоогузу

Дайын бурузу ангы-ангы. Олар эжелекчи, чоптуг болур.

Соок чепсек дээрге

Соок чепсекти даш вектен баштайгы кижилер ажыглап эгелээн. Олар оон-биле аннаап турганнар.

Бир-ле дугаарында хулер вектен эгелеп римчилер соок чепсекти дайылдажып ажыглаан. Оон эгелээш оон хевирлери ковудеп эгелээн: ча, согун, селеме, дайынчы балды, копье узун, чолдак, сабля, арбалет, угер-боо боо дээш оон-даа оске. Арбалеттин тывылганы-биле кан, демир хеп тыптып келген. Ол хеп тыптып кээрге, арбалетти шоолуг ажыглавайн барган. Огу хепке дыынмас, ажыглаарга эпчок болган. Оске черлерже эжелекчи походтар кылып тургаш, римчилер аар демирден улуг селемени чогаадып алганнар. Ажыглаарга аар боорга, сабляны чогаадып тыпкан. Ол чепсек улуг хаанарнын хундуткелдиг чепсээ чораан. Боо тывылгыже чедир сабля ангы-ангы хевирлерге чогааттынып турган.

Боонун тыптыр бертинде бир-ле дугаар дары тывылган. Баштай каяа тывылганын эртемденнер маргыжып турар: Индия, Китай, Аравия. Хой кезиинде Индия, Китайга чангыс уеде тывылган боор деп турар.

12-13 вектерде Европага рыцарьлар Крестылыг аян-чорук кылып чорааш, отка часты бээр чуул барын эскерип коруп каан. Дарынын хуулгазын кужунге бузуреп, оон чажыдын билип апкаш, чуртунга экелген.

17 вектин ортузунда Европага пушка тывылган. Колдуу-ла пушканы корабльдерге ажыглап турган. 1521 чылда испаннар боону чогааткан. Ону мушкет деп адап турган. Чактыр боо, огун бажындан октап турган. 8-10 дары октап алыр.Оон соонда чолдак сыптыг карабинер, пистолеттер чогаатынган.

Бо хунде сайзырааш ядролуг соок чепсек тывылганы ниителелге ацйыылды тургузуп турар.

2. Маньчжур шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ

16 вектин тончузунде 17 вектин эгезинде Кыдатка Мин хаан чагыргазы суларап эгелээн. Императорнун чоок кижилери ханнын акша-копеек шыгжамырын оорлап капкан. Курунеде акша чогундан бодун чондан ундуруг улгаткан. 16 вектин тончузунден Кыдаттын сонгу-чоон талазынга маньчжурларнын аймаа тергиидээш, анаа бодунун курунезин тургускан. 17 веектин эгезинде маньчжурлар Кыдатче халдааш, 1644 чылда тиилеп алганнар. Оон эгелээш, 1911 чылга чедир Цинь хаан чагырган. Императорун богдыхан деп адаар. Эжелекчи дайыннарны чорудуп турган. 18 вектин ортузунда Монголияны, уйгурларны, Тибетти, Кореяны, Вьетнамны, Бирманы бугу Азия чурттарын чагырган.

3. Тыва, моол шеригнин тургузуу, дайынчы чепсээ

Кандыг-даа дайынга чугле дайынчыларнын маадырлыг, дидим, куштуг чоруундан ангыда, дайылдажып база дайынчы техниканын чажыттарын билири болур. Дайынчылар аъттыг, чадаг, суг деп чарлыр. Хомду дайынынга баштайгы ийи хевири киришкен деп номнарда бижип турар. Шериглер ийи ангы кезекке уступ тургган: сузук шерии, чарлык шерии. Сузук шерии дээрге эки тура-биле чораан шериг, а чарлык шерии дээрге дужаал-биле чораан шериг бооп турар.

80 харлыг Куулар Лопсан мынчаар сактып чугаалап турар: «1912 чылдын эгезинде Овур чурттуг кезек араттар Моолдун Улаан-Кумда кыдат буузелерни бузуп улешкен-даа сураглыг болду. Ынчап чоруй, Бээзи кожууннун моол даргазы Сандаг деп кижи бижик эккеп, Хомду шивээзинге быжыгланып алган кыдат шеригни басчыр куш бээр дугайында дилег кылды. Бистин Бээзи кожуундан 17 сумудан 200 хире адар-боолаар, аваангыр-кашпагай экерлерни чыып, аът-ынаа, боо-чепсээн догендирип, холзеп-ле турду. Шеригнин чепсээ хирелиг, 50 шаа соондан октаар хуртун боодан ангыда оскелери чактыр бооларлыг. Харын-даа чамдыктары боо-монгузу чок, холл даян турду.бээзи кожууннун шериин Баян-Тала ++

Г7»

Тулчуушкуннар чангыс эвес удаа болуп турган. Моол шериг биле тыва шериг катчып алгаш кандыг-даа тиилгени бербейн турганнар. Тыва дайынчыларнын сактыышкыннарындан номчуп коорге, моол шериг чагыргазы тыва шериглерге шаа-биле боо-чепсекти четчележип берген, шеригнин дайынчы чуруму шынгыраан. Дуне-хундус чокка аът-малды, боо-монгуну кадарар кижилерни узуткел чок томуйлап турган.

Хомду шивээзинче халдаашкыны Маскаржап биле Дамбин-Сурен удуртуп турганнар. Тыва шеригнин командылалындан Лопсан, Дамбый шылгарааннар. Моол тыва шериглер будун гарнизонт шеригнин шивээзин бузээлеп халдаарынга белеткенип турганнар. Ынчалза-даа боо-чепсек талазы-биле эвээш болгаш бодун хевирлерлиг турганнар. Маскаржаптын командазы-биле тулчуушкунче киргеннер. Туннелинде кыдат Хомду горнизонунче апар чыткан ок-чепсээн, аъш-чемин, аът-холун болгаш тугун ээлеп апканнар.

Байдал дыка берген турган. Демниг чоруу-биле тыва болгаш моол шериглер демиселди тиилеп алганнар. Кыдат шеригни нити куш-биле чылча шапканнар. Шивээден унген кыдат шериг шыдашпайн дедир кире берген. Дайын шынгыы хемчеллерни алган. Оон соонда кыдат шериглер ак тугун кодурупкеннер. Ол тиилгелинин соонда тыва шериглер кыдат ланчыыларны бир дугаар холунга кодургеннер.

Моол тыва шериглер каттышкаш кол командылакчызы Мас Хомду шивээзинде камгалаттынган кыдат шериг горнизонну уштуру-биле алганнар. Моон ап коорге демниг чуткулдуг чорук-биле кандыг-даа тиилелгени чедип алыр деп коргузуп турар.

Тончузу

Бо чылын Хомду дайыныныни 100 чыл ою болган. Бо тулчуушкун тыванын 20 чус чыл вегинин тоогузунде кол черни ээлеп турар. Анаа бистин огбелеривис маадырлыы-биле ам-тынын берген. Боттарынын эрес-дидим чоруу-биле кыдат маньчжур эжелекчилрни чок кылган. 1912 чылдын июнь айда тулчуушкунче аъттанганнар. Ынаар колдуу барык Тыванын шупту кожууннарындан араттар 698 киришкен. Баян-Тала суурдан 200 кижи киришкен. («За что сражались тувинцы в Монголии», К.К.Чооду, Кызыл 2012)

«Ол туулчуушкунга 9 тыва эрлер чок болган. 20 шаа кижи балыгланган. Бо тоогуден ап коргеш, огбелеривиске чоргаарланмас аргавыс чок. Барымдаалыг чугле чангыс маадырны — Баян-Тала чурттуг бедик Зоригто Баатор азы Соруктуг маадыр шанналга толептиг болган Куулар Лопсан Балдан оглун богун билир бис» деп Ю.Аранчын бижээн. («Хомду дайынын 80 чыл оюнга», Улуг-Хем №4)

Хомду дайынынга тываларнын киришкени бот башкарныр эргени чаалап алганы чугула базым болур.

Дайын шагда-даа болган болза номнардан материалдарны тып, суурувустун улуг назылыг кижилери-биле чугаалашканывыстын туннелинде тыва, моол маадырларнын торээн чуртун кагалаан дайынчы чепсектерин болгаш чажыттарын билип алдывыс.

Хомду дайынын тоогузун чыыр, оларны сайгарар, онзагайларын тодарадыр ажылдарны ам-даа уламчылаар ужурлуг.

Ажыглаан литература

1.С.К.Тока. «Хомду дайыны», Кызыл, 1984

2. С.К.Тока. «Артаттын созу», Москва, 1982

3. Ю.Л.Аранчын. «Тыва улустун маадырлыг чоруу», Кызыл, 2011

4. «Улуг-Хем», №4, 1982

5. «Улуг-Хем», №75, 1990

6. «Улуг-Хем», №2, 1994

7. «Шын» от 22.04.2004

8. К.К.Чооду «За что сражались тувинцы в Монголии», Кызыл, 2012

9.








sitemap
sitemap