Доклад Интерьер



Интерьер (француз дылдан interier – иштики) , тудугнун иштики делгеми (чуртталга, хой-ниити, улетпур) азы кандыг-бир оран-саванын (вестибюль, фойэ, орээл, зал дээш оон-даа оске) ишти.

Салим Сурун-оолдун болгаш Олег Сагаан-оолдун Советтиг Тыванын амыдыралын чырыткан чогаалдарында маадырларны чангыс болукче киирип турар.

Ажылчын ангынын толээлеринин чурттап, ажылдап орар оран-савазынын чурумалы, оон дылынын онзагайы.

1.Малчын улустун оран-савазы

2.Ажылчын ангынын толээлекчилери (башкы, удуртукчу, эмчи, токарь)

Мергежил аайы-биле интерьерде кирип турар эт-херексел, оран-саванын дерилгези-биле янзы-буру болур

Бирги болукке О.Сагаан-оолдун «Доспестер» болгаш С.Сурун-оолдун «Тывалаар кускун» деп чогаалдарында оларнын оонун иштин чураанын коргускен.

«Огнун херээжен ээзи ожукта тип каан паш адаанче ыяш салып, от отчудуп орган, солагай талада демир-орун кырында таныыры Хураганмай бо олурган.Хеймер-оол ниити мендилээш, орун баарынга ширтек кырынга согедектеп олуруп алгаш, хола хонектен аякка кудуп берген шайны кудуп иже берген. Дорде аптара кырында кывар суглуг денни кыпсып каан болза-даа, ог ишти дески эвес чырып турган….Огнун херээжен ээзи ширтек кырынга кудус салгаш, бажынга тон сыртааш, оон кырындан ак-чоорган салып бергеш, эштири-биле эрги чымчак пос чоорган салып берген…. »

Мал ажылдыг , кошкун амыдыралдыг, улуг назылыг малчын улустун оон коргузуп турар.Пашты ожукта тип каан турары ол уеде суугу турбаан деп чувени херечилеп турар.Кывар суглуг денни кыпсып каан дээрге ол уеде энергетика хамаанчок лаа-даа чок турганындан ажыглап турганын коргускен.

Оон ангыда «Тывалаар кускун »деп чогаалда малчын Салбак-оолдун оонун иштин чураан.Бо чогаалда тывалар чеже-даа мал ажылдыг, кошкун амыдыралдыг болза, мында элээн ылгалдыг чуулдер бар.

«Малчыннын оо бора будун, дашты-даа , дерилгези-даа .Ишти делгем.Ол-бо талада ийи орун. Чуъгунун улуу-ла кончуг.Кырындан шокар пос-биле шып каан.Ширтектери эргижирей берген.Тыва элгуурге.Тогерик суугу.Оон кырында улуг-ла кок хонек.Оон кыдыында кыдат донгуу.Сыртык бажында улуг, биче чемоданнарны чыып ундурупкен.Ийи аптара.Бирээзинин кырында даараныр машина.Оларнын артында ийи хоода чуруктар.Чанында календарь азып каан…»

Салбак-оолдун оонде шаандагы тываларга туруп корбээн чуулдер онзагай кылдыр коступ турар. Оларга улуг, бичии чемоданнар, даараныр машина, хоода чуруктар, календарь хамааржыр

Мында 2 деп сан ады чангыс эвес, эжеш-эжеш, хой чуулдерни коргузуп турар: ийи орун, ийи аптара, ийи хоода чуруктар.

Салбак-оолдун, Чудурукпайнын оглеринин чурумалында демдек аттары база хойу-биле ажыглаттынган.

Огге хамаарыштыр- бора-будун

Чуъгу-улуг

Суугу-тогерик

Элгуурге-тыва

Чемоданнар-улуг-биче

Машина-даараныр

Хонек-хола

Ден-кывар суглуг

Чоорган-пос, эрги, чымчак.

Чаа уенин чурумалынга орус эдилелдер коступ келир.

С.Сурун-оолдун «Ынакшыл-дыр» деп тоожузунда орус чуртундан келген орус башкы Мария Ивановнанын бажынынын иштин мынчаар чураан.

Мария Ивановнанын бажын-балгадынын дериг-херексели чоорту немежип-ле кел чыткан.Хонектиг-даа, сакпынныг-даа апарган.Хумун-даа коступ келген.Омааш, бижек-даа коступ келген.Школадан чангыс сандай-даа, бичии стол-даа эккелдирип алган.(С.Сурун-оол «Ынакшыл-дыр»ар 29)

О.Сагаан-оолдун «Найырал» деп чечен чугаазында база-ла орус чуртундан келген орус эмчинин бажынынын эт-севи улуг-ла ылгал чок.

Марусянын чурттап турар чери ол-ла эмнелге бажынынын кырында каъдында, ынаар эдертип киире берген.Арыы-ла кончуг.Хой херексел-даа чок, чангыс орээл.Демир-оруннуг, ортузунда чемненир столдуг.Ынаар булунда чазанылга, корунчук столчугаштыг.

Моон алгаш коорге, кайызы-даа ог-буле чок, аныяк кижилер.Колдуунда эт-херекселдери чангыс кылдыр костур.Онгур чараш, чырык демдек аттарын ажыглаваан.Ол уеде Тывага аяк-сава, бажын иштинин дериг херекселинин садыы турбаанын херечилеп турар.Марусяда ылгалдыг чуулу аяннанып, чазаныр корунчуктуг столчугаштыг болуп турары.

Чуве адынын ажыглалы.

С.Сурун-оол Мария Ивановнанын-даа, О.Сагаан-оолда Марусянын-даа бажынын чуруп тура, хой эт-сеп адаваан, чугле бар-ла турган чуулдерни коргускен.Чижээлээрге:

Мария Ивановнанын бажыны

Марусянын бажыны

1.Хонек

2.Сакпын

3.Хумун

4.Омааш

5.Бижек

6.Чангыс сандай

7.Бичии стол

1.Демир-орун

2.Чангыс орээл

3.Чемненир стол

4.Корунчук

5.Чазанылга столу.

6.Стакан

7.Хонек.

Оон ангыда 1,2 деп сан аттры эт-севи хой эвес деп чуулду коргузуп турар.

Ниитизи-биле алырга, бот, ог-буле чок улустун ол шагда бажынынын чурумалы чылыг, чырык-даа бол, долу кылдыр чуруттунган чуул чок, хой эт-сеп чок кылдыр чуруттунган.

Садыг эргелекчизи кижинин бажынынын иштинде эът-севи бай-шыырак кылдыр чуруттунган, чуге дээрге ол уеде чугле садыг шугумунга ажылдап чораан кижилернин оран-савазы аар ортектиг дериг-херексели-биле дериттинген болур. Чижээлээрге,Салим Сурун-оолдун «Авазынга дангырак » деп чогаалында районнун садыг эргелекчизи Монгуш Самбыловичинин бажынын чуруп коргускен.: «Эт-херекселинин хойу-даа, шыыраа-даа кончуг,.Хеп сугар, аяк-сава шыгжаар шкафтарф нарын болгаш аар ортектиг.Оларнын адын-даа билбес мен.Оруннары база пружиналарлыг боорда, кылагар-кылагар баштарлыг.Диван, радиоприемник, гармошка, дошпулуур, хевимтер, плющ чоорганнар.Аптара-хааржакта, дуруг-шарыгда оон ынай та чуу бар.»

(С.Сурун-оол «Авазынга дангырак». Ар.30)

Оон ангыда Олег Сагаан-оолдун «Сумудан келген оол» деп чогаалында удуртукчу кижинин ажылдаар черинин интерьерин коргускени; «Директор телефон тудазын салып кааш, Бадыже:

— Ол диванга олур- дээш, саазыннарны номчуй берген.Бады оон чиндиннээш чымчаан холу-биле суйбааш, кабинеттин иштики байдалын коруп, ханаларнын дескизин, аккырын магадап олурган.»

База ол-ла чогаалда цехте ажылдап келген токарь оолдун чурттап турар орээлинин интерьери:» Бады кежээ келгеш, орун салып алган.Амыдыралынын иштинде ол бир дугаар ак пос кылын шекпен чоорганнарлыг болгаш куш дугу сыртыктыг демир-орунга удууру ол. Ол бодун сууйлумбу чоорганнар анаа кедергей аккыр болгаш арыг болган.»

Бо интерьерде чаа чуулдер, состер хой, орус улустун эдилелдерин тываларнын ажыглап, эдилеп эгелээнин херечилеп турар.

(О.Сагаан-оол «Сумудан келген оол. Ар.»)

Интерьер чурумалынын С.Сурун-оолдун база О.Сагаан-оолдун чогаалдарында кижилернин хууда чурттап олурар оран-савазынын иштин, даштын чуруп тура , чогаалчыларнын барык кайызынын-даа чогаалдарында дылда бар сос курлавырын ылангыя интерьерни коргузуп тура хамаарылганын болгаш шынарынын демдек аттарын, архаизмнерни болгаш дылдын чурумалдыг аргаларын чедимчелиг ажыглаанындан ниитилелдин уе аайы-биле хогжулдезин, кижилернин ниитилелде социал байдалын тода коргускен.

Бо ажыл ук чогаалдарны ооренип тура, оон сайгарылгазынга ужур-дузалыг болуру чугаажок.

Сорулгазы :



1. Салим Сурун-оолдун болгаш Олег Сагаан-оолдун Советтиг Тыванын амыдыралын чырыткан чогаалдарында маадырларны чангыс болукче киирер оралдажыышкын.

2.Олег Сагаан-оолдун , С.Сурун-оолдун чогаалдарында ажыглаан интерьерни сайгарып, деннээр шенелде.

3. Ажылчын ангынын толээлеринин чурттап, ажылдап орар оран-савазынын чурумалы, оон дылынын онзагайы.

А..Малчын улустун оран-савазы

Б.Ажылчын ангынын толээлекчилери (башкы, удуртукчу, эмчи, токарь)

Литература:

1.

2.О.Сагаан-оол «Найырал»

2.О.Сагаан-оол «Сумудан келген оол»

3.О.Сагаан-оол «Доспестер»

4.С.Сурун-оол «Авазынга дангырак»

5.С.Сурун-оол «Тывалаар кускун»

6.С.Сурун-оол «Ынакшыл-дыр»








sitemap
sitemap