Доклад Дувуреннин эртинелери



Баян-Тала ортумак школазы.

ИЛЕТКЕЛ

Дувуреннин эртинелери.

Ажылды кылган: 6-гы класстын оореникчизи

Ховалыг Алдын-Сай

Башкызы: Куулар Аянмаа Кызылдааевна

шинчилел ажылынын удуртукчузу, школада

тоогу башкызы

Баян-Тала суур-2012ч.

Допчузу

Киирилде……………………………………………………………………………………………………….

Дувуренин» тоогузу………………………………………………………………………

«Шолде Хаялыг-Даг» даг…………………………………………………………………….

«Чаан-Хайыракан» даг………………………………………………………………………..

«Эдер даг» даг ……………………………………………………………………………………..

«Сыын-Чурээ» , «Хулбус-Чурээ»даглар ……………………………………………….

Тунел…………………………………………………………………………………………………………………

Ажыглаан литература……………………………………………………………………………………

Киирилде

Тыванын делгем шынаалары, бойдузу, аржааннары, улуг хемнери, бедик даглары, тывызыксыг холдери, тоогулуг тураскаалдары, тайга-тандызы кижилерни ырактан-на бодунче чыыра тыртып, бодунун чаражы-биле кайгадып турар.

Тыванын черинин кырыкы кезээ кончуг нарын, колдуула даглар-биле шыптынган. Даглар республиканын девискээринде 82% черни ээлеп турар.

Чер кырында ат чок чуве турбас. Ынчангаш аттар бистин амыдыралывыста база бир кол черни ээлеп турар. Даг бурузу бистин бурунгуларывыстын адап каан, хууда аттарлыг. Черлернин хууда аттары анаа-ла тыптып келбээн, ханы уткалыг. Оларны шинчилеп коор болза, ук чоннун тоогузу, оларнын амыдырал-чуртталгазын, кылып келген ажыл-ижин, чанчылдарын коргускен болур.

Бистин Тывада черлер, даглар аттары эвээш шинчилеттинген. Ол ажылды филология эртемнеринин доктору Б.И.Татаринцев база филология эртемнеринин кандидады Б.К.Ондар элээн чоруткан.

Бодунун оскен торээн черинде черлер аттарынын тывылган тоогузун чыып бижиири торээн черинге, торел чонунга улуг хундуткелди коргускени ол деп санаар мен.

Бистер, «Мээн торээн черим» деп болгумнун киржикчилери, Чоон-Хемчик кожууннун Баян-Тала суурда турар даглар, черлер аттарынын тывылган тоогузун шинчилеп чыыр сорулганы салган бис.

Салдынган сорулгаларны чедип алыры-биле дараазында онаалгаларны мурнувуска салган бис:

— Баян-Тала суурнун девискээринде турар даглар, тоогулуг черлер аттарын чыыр, чуге ынчаар адаанын тодарадыр;

— Торээн суурувустун дугайында тоогу болгаш тоолчургу чугааларын чыыр;

— Тус чернин чурттакчыларынын амыдыралы, ажыл-агайы, тоогузу-биле таныжар.

Суурувустун улуг назылыг кижилери-биле чугаалашканывыстын туннелинде, черлер, даглар аттарын чуну барымдаалап, чуге ынчаар адаанын билип алдывыс. Чайгы дыштанылгавыста узун оруктарны чадаг эртип чорааш, ол черлерни чурукка тырттырып, караавыс-биле коор деп шиитпирледивис.

Ажылдын тургузуу: Ажыл беш эгеден тургустунган:

«Шолде Хаялыг-Даг» даг

«Чаан-Хайыракан» даг

«Эдер даг» даг

«Сыын-Чурээ» , «Хулбус-Чурээ»даглар

«Дувуренин» тоогузу

Шолде Хаялыг-Даг.

Бистин улуг, делгем чуртувуста хоорайлар, суурлар хой. Оларнын аразында эн-не эргим, ынак суурум бар. Ол кайгамчык булуннарнын бирээзи – Баян-Тала суур. Баян-Тала моол сос – Бай-Хову дээн уткалыг. Шынап-ла суурнун девискээри улуг, делгем ховулардан, шынаалардан шыптынган. Шаанда моолдар келгеш, ук чернин чурттакчыларынын малынын ковейин кайгап ханмаан дээр. Ынчангаш ынчаар адаан дээн деп тодарадып алдывыс.

Суурнун барыын талазында ховуда аныяк даг «Шолде Хаялыг даг» хереп алган турар. Оон узуну 2 км, бедии 3 каът бажынга ден. Даг кончуг чидиг, улуг, тускай хевирлерлиг хаялардан буткен бооп турар. Шаг шаандан тура суурнун чонунун ынак кыштаглаар чери чораан. Суурнун улуг назылыг чурттакчызы Шопал Дупей-ооловна кырган-авай дагнын адынын тыптып келген дугайында мындыг тоолчургу чугааланы чугаалап турар.

«Шаг шаанда Баян-Таланын девискээринге кончуг улуг уер болган. Суг улгаткаш, ол чернин девискээрин шыва апкан, чугле Хаялыг-Дагнын чаны кураг болган. Кижалер анаа кончун уерни эрттирип алганнар. Оон эгелээш, ол дангы Хайыралыг-Даг деп адаан. Чоорту адаза-адаза Хаялыг-даг апарган» дээн.

База бо тоолчургу чугааларны суурувустун бир хундулуг чурттакчызы Опей Сазыг-ооловна кырган-авай чугаалап берди.

« Шаг-шаанда дагда куй иштинге кончуг улуг чылан чурттап турган дээр. Хуннун-не дал дуъш турда куйдан унгеш, Ак-Тал суундан суг ижер чораан. Чыланны коорге эн узун, доорбаш дег чоон: бажы суг ижип турда, а кудуруу куйда турар дээр. Кажан суг ижер дээш, соястап олурда коорге, мун чылгы халдып олурган ышкаш, ол хире довурак-доозуннуг боор турган. Ону корген кадайлар коргуп оглеринче кире халааш, ак судун оон соонче чажып чалбарып турар дээр. Бир-ле катап ол узун курту бир тенек оол кедеп тургаш, «Ак-Тал» кыдыынга соп каан дээр чорду. Соолунде барып хилинчектенип, соогу агарып, аарып олген-дир. Ол чылан ол девискээринин ээзи-дир» деп ачамнын авазы кырган-авам чугаалап олурган дээр» дээн. Ол-ла тоолчургу чугааны база бир кырган-авай Нина Сангаковнадан дыннадывыс.

«18 вектин ортузунда ук чернин байлары Хаялыг-Дагнын улуг куйунун ханызын шинчилээр бодай бергеннер. 22 метр аргамчыга, 12 харлыг оолду баглааш, куйже киирген. Оол куйже элээн хире кирип бар чыткаш, тынып шыдавайн алгыра берген. Куйнун дуву чок, 3 метр черден тура агаар чок болган дээр».

Хайлыг-Дагда дорт куй бар: ийи улуг, ийи бичии. Шаанда улуг лама башкылар бо куйларга медитациялап чорааннар. Бир куйда улуг лама башкынын судур номнарын, идик хевин шыгжаан дээр. Ам бо уеде ийи бичии куйларнын аксы бичиилеп, дуглалып турар. Ийи улуг куйну шинчилел ажылын кылып тургаш тыпаан бис.

«Чаан-Хайыракан» даг

Тыванын девискээринде «Хайыракан» деп адаан даглар хой. Кандыг-даа кижи Баян-Тала суурже кел чыткаш, орук баарында суурнун солагай талазында турар улуг дагны эскерип каар. Ол болза суурнун мурнуу талазынын девискээри «Хайыракан» дагга тонген деп суурнун картазында ынчаар айтып турар. Дагнын мурнуу талазында тончузунден эгелээш, Чоон-Хемчик кожуунда турар Хайыракан суурнун девискээри эгелээр.

Хайыракан дээрге адыг, Тывада эн хундулуг дириг амытан. Бистин бурунгуларывыс оон адын дорт адавас, хундулеп элдээрти адаар чанчылдыг чорааннар. Бо дагны мурнуу талазындан топтап коор болза, чыдып алган суг ижип чыдар адыгга домейи кончуг.

Оон адынын тыптып келгенин дугайында суурнун хундулуг чурттакчызы Кужугет Иван Калчан-оолович мынчаар чугаалап турар. «Ол дангын адын кыдат шинчээчи кижи он сес вектин ортузунда адаан. Таптыг-ла чоон талазынга олуруп алгаш шинчилээш, «Анаа Хайыракан эвес, а Чаан-Хайыракан дээр» дээн. Оон чанында унуп чыдар кара-сугну эн-не арыг аржаан деп шинчилээн. Чылдын-на эрткен чон аржаанны чалап ап, янзы-буру аарыгларын эмненип турар, кижиге кучу кушту бээр болган. Ол кара сугну – Чаан даанын адаандан унуп чыдар кара-суг дээр» дээн.

База бирээ тоолчургу чугаа бар.

«Ол девискээрге кончуг бай кижи чурттап чораан. Бир-ле чылын оон чылгызы чидип турар болу берген. Оорну тывар дээш чадажып каан. Хорадаан бай ол чернин чок дээн хамнарын чыып алгаш, ол каржы кушту ойладып, даг кырынга чанныктан дужурурерин дужааган. Кызыннаашкын, динмирээшкин-даа келген. Хенертен коорге, дагнын онну оскерлип, коргунчуу сургей кылдыр агара берген турган. Бай корткаш кээп душкеш,

– Оршээ, Хайыракан деп тейлээн дээр. Оон бээр ол дагнын баары-биле эрткен чон ынча деп чалбарып тейлээр апарган» дээр.

Дагнын адынын тыптып келгенин суурнун хундулуг чурттакчызы Куулар Нина Сангаковна кырган-авай мынча дээр.

«Хайыракан баарында кара суг бар. Ол база ыдыктыг аржаан суг. Огбелеривис ону шаг-шаандан дагып келген. Агын, когун баглап, оран Тандызынга чажыын чажып чалбарып чораан. Дагнын баарындан унуп чыдар сугдан эрткен-душкен чон чалбарып ишкеш, амдыны бир тускай боорга «Оршээ, Хайыракан» деп чалбарыыр чуве дээн. Ынчангаш «Хайыракан» даа деп адай берген, чылдагааны ол. Улус ону шорга кылып алгаш кирип, чалап ижип чораан чуве-дир. Чурек, хан-дамыр аарыгларынга дузалыг. Кырында «Уттуг-Даштыг, баарында аржаан суглуг Хайыракан даа бистин бир эртиневис ол» деп чугаалап олурар.

База бистин бир огбевис, Май-оол Бадый-ооловичинин авазы Куулар Дарышмаа кырган-авай мынчаар чугаалаар.

« Хайыракан даа дээрге кончуг даг боор. Хайыракан даанын кырында «Ог-Даш» деп улуг даш бар. Ол даш кижи эрте бээр уттуг бооп турар. Оон октаргайдан энергиязы улуг бооп турары ол ирги бе азы дашта ховар холуксаалар бар болганы бе, хамнар оон аар аарыг улусту эрттирип турган дижир чуве. Чоокка чедир анаа октапкан даянгыыштар-даа чыдар дээр чораан. Дувуреннин база бир эртинези ол ийин. Ам-даа болза анаа барып, тускай ёзулап келгеш, диргискеш, аас-кежиктен, кан-кадыктан чуге дилеп болбас деп. Даш монге чуве дижик. Оран чуртунарга , ылангыя кок дээрге, дажынарга тейлеп чорунар деп чоокта чаа Моген-Буренге Делегей чергелиг семинар уезинде, эртемден моол херээжен кижи чугаалап турган дээр чораан. Шаанда суур бажынга Белек хам деп акый менээ ол дашты хуулгаазын даш чуве, уруум, деп чугаалап орган кижи. Чурек баскыраан, чалчык-бузук улусту суг оо эрттирерге амыр чуве, экирий бээр дээр чораан. Оон чоогунда, хаяларда улустун оттук дажы кылыр даштары база бар, кок даштар хой дээр чораан».

«Эдер-Даг» даа

Кижилернин сеткил-чурээн

Доюлдуруп ырлай бээрге

Магаданчыг, тааланчыг

Мактап, ханмас Эдер-Даг.

Бо шулукту бистин чангыс чер чуртуувус В.Сарыг-оол бижип турар. Чажындан ада-огбелеринин чурту, мал-маган кадырып чораан черлери бооп турар.



Амгы уеде тыва-даа, оске-даа чоннар боттарынын тоогузун оорениринче дыка улуг сонуургалды оттуруп турар. Мээн суурумда бир эртинезинге , суурнун барыын талазында турар чажыт шынарлыг даг хамааржыр. Ол дагнын адын «Эдер -Даг» дээр. Часкы, куску уелерде хире –хире болгаш-ла дагдан чараш аялга унуп турар деп Монгуш Дажыма кырган-ачай ынча дээр. Оон дугайында суурнун чурттакчылары мындыг солун тоолчургу чугааны чугаалап турар.

«Шаг-шаанда оон чоогунга дыка ыядыы, чангыс кодур ошкузу-даа чок ашак, кадай чурттап чораан дээр. Ынчалза-даа оон самдар оонге дыка чараш уруу озуп турган. Бир-ле катап аннап чорааш, ол девискээринин кончуг дээн байынын оглу уругну коруп кааш, ынакшый берген. Уругну кудалааш, огленип алган. Ол каржы кижи болган. Уругну эттеп турган. Каржы ажыылаашкынга шыдашпайн, ада-иезинин аалынче каш-даа удаа дескен. Чедип чадап чорда-ла , орук ара тып алагш баар турган. Бир катап байнын оглу аннаар чоруурда, уругну хулуп кааш, чалчаларынга кадартып каан. Чалчалар кээргээш, уругну салып чорудупкан. Соондан суруг коруп кааш, уруг дагнын бажынче унуп келгеш, коорге ында дыка улуг ойбак бар болган. Девидээн уруг ынаар шурай берген дээр. Оон эгелээш-ле дагдан чараш, даашкыр аялга унуп эгелээн».

«Шынап-ла дагда куй бар. Оон дуву чок, чер адаа-биле тудужа берген» деп школада геогрфия башкызы Владимир Доржуевич чугаалап берген.

Оон ангыда суурнун девискээринде кожа чыдар даглар – Сыын-Чурээ, Хулбус-Чурээ бар. Оон дугайында база-ла бистин чангыс чер чуртуувус Владимир Санчы мынчаар шулуктеп турар.

Чурттаан чоннун ыдыктааны Кожазында озеннерде

Чурумалдар бойдуста хой Холуй оъттаан сыын, хулбус

Мээн чуртум делгеминде Хортук хардан иштиктелип,

Бедип унген даглар ковей. Ховузунче одар солуп,

Чоргааралым сузуу бедиир, Коскуленнеп кирип келир

Чонда ады тарай берген, Хулбус-Чурээ, Сыын-Чурээ.

Хундуткелдиг кожа саадаан Чурттаан чону аннар коргеш,

Хулбус-Чурээ, Сыын-Чурээ. Чурумалдыг аттар тыпкан,

Чуректерге домейлеп каан

Сувур, бедик хаяларлыг,

Шынап адын тып-ла адаан

Хулбус-Чурээ, Сыын-Чурээ.

Хевирин коргеш ынча деп каан деп турарын база бистин бир огбевис, суурнун хундулуг чурттакчызы Ондар Алдын-оол бадыткаан.

«Ук чернин чонунун чайлаар, кыштаар черлери. Бо-ла мынчаар Ондарлар, Монгуштар кыштаглап чорааннар. Мээн бичиимде хой кадарып, чылгы кузеттеп оскен черлерим-дир. Таптыг-ла хун караанга, дорт чус метр хире черге туруп алгаш коорге, чурекке хевири дыка домей. Дыка чараш даглар бо. Кожа турар. Бирээзи бичии боорга-ла боор, хулбустун чурээ бичии дээш «Хулбус-Чурээ» дээн, бирээзи шала улуг даг, ынчаарга сыын чурээ хулбустун чурээнден улуг борга ынчаар адаан деп» чугаалап олурар.

Оон-даа ангыда Баян-Тала суурнун девискээринде кандыг-бир чувенин дурзу-хевиринге домейлеп адаан даглар аттары — Майгын- Тей, Эмиг-Тей,

Барымдаалыг черлер аттары – Сайыр-Аксы, Кара-Чарык, Тейде- Одек (бедик дагнын кырында аал турган. Ам-даа одээ карарып коступ чыдар), Озен-Орук , Дувурен дээш-даа оон-даа оске.

Боларнын аразында суурнун эн-не солун тоогулуг черинге Дувурен хамааржыр бооп турар.

Дувурен.

Ада-огбе бурун шагдан чурту чораан

Агы, кангы – изиг оъттуг Дувуреним

Азыраан мал ховузунда чаптып оъттаан

Арбай-тараа чалгып чыдар Дувуреним.

Шынап-ла бистин бо Дувуренивис Баян-Тала-Бай-Ховунун база бир кайгамчыктыг чери болур. Дувуренни долгандыр бедик эвес даглар, шаттар, тейлер долгангаш, ортузунда делгем одар-белчиирлиг ховулуг чер. Агы, кангы, кадар оъттуг болгаш малга тааржыр чер. Дувуреннин байлаа болур кандыг-даа куштар анаа турган. Ам олар ында ховартаан. Дувуренге чурттаан чон кезээ шагдан бай чораан дижир чуве. Мал-маган ааржы дег, чылгы хову сынмас чуве дээр чораан. Оон чижээнге шаанда Улуг-Тейге Суур-Кулак деп кижи мун кара хойну кадарып чораан.

1939 чылда бай, лама дээш бооладып каан, ховар эртемниг Оруйгу Даа-лама база анаа чурттап чораан. Астролог, чурагачы эртемни моолга чедип алган. Ооренип тургаш башкызы биле маргыжа берген дээр. Хун кажан туттурарынын дугайында. Орйгунун саны-биле хун туттурган, а башкызы оон бир хонук чазыпкан дээр чораан. Ынчангаш анаа алдын акша берген чуве-дир. Хой малын азырап чораан, оон ынай Бай Биче-оол деп кижи база чурртап чораан. Чооку уеде Лопсанчап Чываажыкович анаа чурттап чорааш, Социалистиг куш-ажылдын маадыр атка четкен. Бай-Тайганын маадыр хойжузу Уруле Кандан Дувуренге Лопсанчап сугга дуржулга солчуп чораан чуве. Ам-даа ында мун, беш чус хойлуг малчыннар хой.

Дувурен дээрге Баян-Таланын эртинези –дир. Уе-дуптен бээр чону анаа чурттап, бай-шыдалдыг амыдырап чорааннар» деп бистин огбевис Дарышмаа Куулар чугаалап олурду.

Суурнун хундулуг чурттакчызы кырган-авай Нина Сангаковна мынчаар алгап, мактап шулукту чогааткан.

Агын, когун баглап чораан

Аарыг-аржык, айыыл халап

Арат чондан чайлазын дээш,

Калбак-Тейге Оваа кылып,

Бурунгулар дагып чораан.

Калбак-Тейнин ээзи болур,

Кара салдыг аныяк эр

Баък чуве болбазын дээш,

Бараадап каап чоруур дижир.

Дувуренде Оле-Даш деп тоогулуг чер бар. Оле-Дажылап Ак-Шатче ажар. Шаанда ону Оолет-Дажы дээр чораан деп дыннаан мен. Чуге дээрге оолап хой оолет шериглер эрткен дээр чораан. Та кайнаар бар чыткан улус чуве. Ынчангаш ынчаар адай берген. Бо хунде Оле-Дажы деп барган чуве-дир.

Дувуренден бээр бадарга Калбак-Тей тончузу ол. Калбак-Тей азы Борбак-Тей деп даа адаар. Калбак-Тей дагылгалыг ыдыктыг чер. Шаандан тура тос кожуун хоор чон дагып чораан чер-дир. Кончуг могелер анаа хурежип чораан. Хой аъттарны чарышка салыптарга, Дувурен ховузунга доозун-довурак шойлу бээр чуве деп «улуг кырганнар хоорээр чуве» деп Нина Сангаковна чугаалап берди.

Туннел

Тыва чон шаандан тура ыры-кожаннарынга ургулчу чер-чуртун алгап-мактап, оскен-торээн чуртунга кызыгаар чок ынакшылын илередип чораанын билир бис.

Черлер, даглар аттары БаянТала суурнун ыры-кожамыктарында хойу-биле ажыглаттынып турар. Чер-чуртунга ынаан, хундуткелин, чонунга чоргааралын чон боттарынын ырларында синирген.

Бо ажыл суурнун девискээринде турар даглар аттарынын тоогузун чыып бижиир бирги оралдыжыышкын болуп турар. Суурнун даглар аттарынын тоогузунден он, тооглуг чер Дувуренин дугайында бир материалды тып, дыннап бижээн. Баян-Таланын девискээринде шупту 6 улуг даглар, 14 бичии-бичии тейлер бар бооп турар. Черлер аттары тоогуден тура-ла чоннун аразында харылзаазындан чайгаар тыптып, кайы-бир чернин ады кылдыр быжыгып артып турар.

Баян-Тала суурнун тоогузун чыыр, оларны сайгарар, онзагайларын тодарадыр ажылдарны ам-даа уламчылаар ужурлуг.

Ажыглаан литература:

Р.А.Агеева. Происхождение имен рек и озер. Москва. Издательство «Наука» 1985 г.

М.Х.Манай-оол. История родного края. Кызыл. 1987г.

Тувинско-русский словарь. Москва. 1968г.

Информаторлар:

Куулар Дамдын Чыргал-оолович (Марзан кырган-ачай) — 95 харлыг

Донгака Белек кырган-ачай – ам бистин аравыста чок.

Куулар Дарышмаа Орусовнахоочун чурттакчы, 70 харлыг

Куулар Опей Сазыг-ооловна – хоочун чурттакчы, 68 харлыг

Куулар Шопал Дупей-ооловна — хоочун чурттакчы, 68 харлыг

Кужугет Иван Калчан-оолович- хоочун башкы, 67 харлыг

Ондар Алдын-оол Шыырапович хоочун чурттакчы, 65 харлыг

Куулар Нина Сангаковна — хоочун чурттакчы, 57 харлыг

Куулар Алдын-кыс Орусовна — хоочун чурттакчы, 64 харлыг

Монгуш Дажыма Норбуевич — хоочун чурттакчы, 73 харлыг

Монгуш Владимр Доржуевич — хоочун башкы, 55 харлыг

Монгуш Салбак Бузуровна – аныяк номчукчу, 32 харлыг








sitemap
sitemap