Сергей Васильев – Борогонскай Мрр Б уонна



КИИРИИТЭ

Олоҥхо саха норуотун баай фантазиятын, мындыр ѳйүн, сиэрин-туомун кѳрдѳрѳр чыпчаал айымньыбыт буолар. Былыргы үѳрэҕэ суох сахалар ѳркѳн ѳй, уран тыл күүhүнэн бу маннык сѳҕүмэр айымньыны айдахтара!

Биhиги ѳбүгэлэрбит кэнчээри ыччаттарыгар кэриэс хаалларбыт айымньыларын, олоҥхону болҕойон аахтахха элбэххэ үѳрэниэххэ сѳп. Олоҥхо саха норуотун барҕа баайа, ол баайбытын харахпыт харатын курдук харыстыахха наада!

Олоҥхо, мин санаабар, киhини элбэххэ үѳрэтэр, олоҥхоттон биhиги билэбит саха тѳрүт культуратын, сиэрин-туомун, майгытын-сигилитин. Олоҥхоҕо ѳбүгэлэрбит тылларын-ѳстѳрүн баайа, саха историята кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа кѳстѳр.

Киhи олоҥхону аахтаҕына, олоҥхо тылын ѳйдѳѳтѳҕүнэ, ис хоhоонун биллэҕинэ, сѳптѳѳхтүк дьаhанан олорорго үѳрэнэр. 2006 сыллаахха ЮНЕСКО олоҥхону киhи-аймах чулуу айымньытынан билиммитэ.

Билиҥҥи оҕо олоҥхону ааҕара аҕыйаабыт. Оҕо элбэхтэ олоҥхону аахтаҕына тыла-ѳhѳ баай буолар. Билигин, олоҥхону сайыннарыыга саха суруйааччылара, Республика үрдүкү салалтата, үѳрэҕирии, культура эйгэлэрин үлэhиттэрэ күүскэ ылсан үлэлииллэр. Ол түмүгэр элбэх күрэхтэр, конкурстар буолаллар. Чахчы даҕаны олоҥхо биhиги саха омук биир саамай улахан фольклорбут буолар. Олоҥхо тылынан баай, элбэх ойуулуур-дьүhүннүүр тыллардаах: эмиэ да остуоруйаны, эмиэ да кэпсээни санатар. Онон оҕо интэриэhин тардар, ааҕааччылары сэҥээрдэр айымньы буолар.

Ол курдук, мин былырыыҥҥыттан саҕалаан кылаас таһынан ааҕыыга С.Васильев олоҥхолорун сѳбүлээн ааҕабын. Саха норуотун биир бѳдѳҥ поэта Сергей Васильев олоҥхолорун элбэх оҕо сѳбүлээн ааҕар.

Онон үлэбин кини икки олоҥхотун ааҕан баран маннык темаҕа суруйарга быһаарынныбыт: «С.Васильев – Борогонскай «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхолоругар «түс» туохтуур кѳстүүтэ».

Үлэм актуальноһа: Сергей Васильев олоҥхолорун араас ѳттүнэн чинчийиилэр бааллар эрээри, икки олоҥхотун тэҥҥэ тутан, ону таһынан «түс» туохтуур кѳстүүтүн чинчийбит киһи суох. Онон, үлэм актуальнай уонна кэскиллээх.

Үлэм сонуна, саҥата: Сергей Васильев икки олоҥхотугар «түс» туохтуур кѳстүүтүн холбуу тутан, тэҥнээн, ырытан көрдөрүүгэ сытар.

Үлэм сыала: Сергей Васильев – Борогонскай «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхолоругар «түс» туохтуур кѳстүүтүн чинчийии.

Чинчийиим соруктара: — «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхолор ис хоһоон ѳттүнэн үѳрэтии, олоҥхо уран тылын таба кѳрѳр, ырытар, чинчийэр үѳруйэхпин сайыннарыы;

— «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы»олоҥхолорго «түс» туохтуур кѳстүүтүн чинчийии;

— олоҥхолору тэҥнээн кѳрѳн түмүк оҥоруу.

Кылаас таһынан ааҕыыга сылдьан С. Васильев олоҥхолорун сэҥээрдим, ону тэҥэ олоҥхону билиһиннэрэр араас кинигэлэри аахтым, кѳрдүм.

С.Васильев – Борогонскай оҕо таптаан ааҕар суруйааччыта

С. Васильев Бороҕон улууһун Суотту нэһилиэгэр тоҕус оҕолоох дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ тѳрѳѳбүтэ. Тѳрѳѳбүт нэһилиэгэр сүүрбэттэн тахса олоҥхоһут баар буола сылдьыбытн туһунан поэт маннык суруйар: „Мин тѳрѳѳбүт нэһилиэкпэр – Суоттуга элбэх олонхоһут баара. Кинилэр сунньунэн биир оскуолалаахтара. Саамай аҕалара – Олоҥхоһут Сэмэн. Кини кэнниттэн элбэх олонхоһут үүнэр. Биир кэмҥэ ити нэһилиэккэ сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут үѳскээбитэ…“

Саха литературатын биир чаҕылхай сулуһа, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лаурета Сергей Степанович Васильев – Борогонскай (1907-1975) саха литературатын кѳмүс фондугар киирэр „Арамаан артыала“, „Ытык Ильмень“ поэмалары, „Аччыгый уол“ хоһоонунан романы суруйан бэйэтин аатын-суолун үйэтиппитэ.

Сергей Васильев оҕолорго аналлаах тэттик олоҥхолору анаан-минээн суруйбута биир туспа кэрэхсибили ылар. Кини саха суруйааччыларыттан суос-соҕотоҕун кыһанан-мүһэнэн, күүһүн-уоҕун, дьоҕурун биэрэн туран, олус элбэх олоҥхону оҕо аймахха анаан айбыта, суруйбута сүдү суолталаах. Поэт оҕолорго анаан олоҥхону суруйуута тѳрүѳттээх, дириҥ силистээх. Ол кини бэйэтэ оҕо эрдэҕиттэн олоҥхо биһигэр, кэрэ эйгэтигэр иитиллэн улааппытынан быһаарыллар.

С. Васильев улахан салайар да үлэлэргэ сылдьан, Суруйааччылар союзтарын секретарынан үлэлиир сылларыгар аатырар олоҥхоһуттары Д.Говоровы, Н.А. Абрамовы – Кынаты, И.И. Бурнашеву – Тоҥ Суоруну, о.д.а. ыҥыран олоҥхолорун истэр, сэһэргэһэр идэлээх эбит. Кини айар үлэтигэр норуокка киэҥник биллибит „Андаҕар“, „Кылбаҥнаа эрэ кылыһым“, „Ытык Ильмень“ айымньыларыгар олоҥхо омуннаах-тѳлѳннѳѳх ойуулааһыннарын, тылларын табатык туһаммыта. Ол поэт олоҥхо баай-талым тылын-ѳһүн, ойуулуур-дьүһүннүүр дэгэтин, ѳлбѳт-сүппэт дьүһүлгэннэрин дириҥник иҥэриммитинэн, дэгиттэр билэринэн быһаарыллар.

Сергей Борогонскай поэзията норуот тылынан уус-уран айымньытыттан силис тардан, хагдарыйбат харыйа курдук, үүнэн, сайдан тахсыбыта.

Олоҥхо – биһиги норуоппут киһи аймах культуратыгар киллэрбит ѳлбѳт-сүппэт кылаата.

Биллиилээх поэт, Саха АССР П.А. Ойуунускай аатынан бириэмийэтин лауреата Сергей Васильев „Үс бухатыыр“, „Айыы Дьыраҕастай“, „Эрчимэн Бэргэн“, „Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“, „Батыйалаах Баатырдар“, „Хаадыат Бэргэннэр“ о. д. а. оҕолорго анаабыт олоҥхолордоох. Итилэр ис хоһооннорунан бэйэ-бэйэлэрин хатыласпаттар.

С. Васильев «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхолоро

«Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» олоҥхо ис хоһооно

С. Васильев «Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» олоҥхотун сүрүн геройа – Үс кырыылаах Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ буолар. Кини Айыы дьонун араҥыччылыыр аналлаах күн сирин кѳрѳр. Олоҥхо саҕаланыыта кини дьиэтэ-уота ойууланар. Манна суруйааччы омуннааһыны туһаммыт. „уҥа диэки олорор киһи улар саҕа буолан кѳстѳр, кэтэҕириин олорор киһи кэҕэ саҕа буолан кѳстѳр киэҥ дьиэтэ эбит…“. 44 түннүктээх. Дьэ кини дьиэтин-уотун маннык үчүгэйдик оҥостон олордоҕуна үѳһэттэн Элийэ Боотур туһэн кини балтын Туллуктаан Куону адьарай аҕатын ууһун атамаана Муус Бурҕаат күүһүнэн күтүѳттээн сытарын туһунан этэр уонна күүс-ѳйѳбүл буол, „Туллуктаан Куо окко түспут оҥоһуута, сиргэ түспүт сэрэбиэйэ эйиэхэ буолар, ѳрүһүй!“ диэн кѳрдѳһѳр. Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ ону истээт, сүрдээхтик кыыһыран, уордайан Туллуктаан Куо алааһыгар тиийэн кэлэр. Дорообото, дыраастыйа суох киирээт абааһыны сырбаппытынан барар. Охсуһан охсуһан биһиги киһибит күүһэ баранан, сэниэтэ эстэн сырыттаҕына Айыы Умсуур удаҕан Кылбаа Кыталык буолан тиийэн кэлэр уонна уруҥ тыынын үрэн, ону Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ эҕирийэн, сыыһа – халты харабатан куотан хаалар. Аал Луук Маһын тѳрдүгэр кэлэн түѳрт атах буолан тобуктаан олорон Муус Бурҕаат Туллуктаан Куону күүһүнэн былдьаата, ону кѳмүскэһэрбэр, охсуһарбар алгыскын аҕал, күүстэ-тирэхтэ кулу диэн кѳрдѳһѳр. Аан Алахчын Айыы намыһын кымньыытын, ѳлбѳт мэҥэ уутун, Дьылҕа Хаан улахан уола Күкүрдүүр Бѳҕѳ атын, Одун Хаан улахан уола Бүппэт Бѳҕѳ туттар сэбин, таҥаһын-сабын хааллараллар. Айыы намыһын кымньыытын үстэ охсоот тиийэн кэлэр уонна атыыр оҕус буолан Муус Бурҕааты кытта охсуһаллар, биһиги киһибит кыайан хотон үѳрүүлэрэ үрдээн уруу тэрийэллэр. Бу олордохторуна абааһы бииһин ууһа Алып Баргый кыыла кѳтѳн кэлэн ый орулуур отут хонугун быһа охсуһаллар уонна Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ дьиэтин алдьатан Туллуктаан Куону Тимир Липпирдээн ытыран ылан кѳтѳн хаалар. Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ Тимир Липпирдээн тимир дьиэтигэр атыыр оҕус буолан кэлбитин Дьэс Тэлээрбэ соһуйа кѳрѳр уонна саҥаһыгар Туллуктаан Куоҕа кѳрдѳрѳр. Туллуктаан Куо Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ кэлбитин билэр уонна албыннаан ийэм ыыппыт оҕуһа диир. Тимир Липпирдээн кэлбитигэр уруубутугар сиэхпит диэн быһаарыналлар уонна албыннаан оҕус буолан кинини ѳлѳрѳллѳр, үѳруулэрэ үрдүүр, ол олордохторуна Айыы Умсуур удаҕан кэлэн Хаан Бэлэстэй уонна Тимир Чыыбыстай диэн абааһы бухатыырдара охсуһа иһэллэрин сэрэтэр. Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ уонна Туллуктаан Куо иккиэн охсуһаллар уонна эмиэ атыыр оҕус буолан албыннаан кыайаллар. Олонхо түмүгэр кинилэр оҕолоноллор.

2.2. «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхо ис хоһооно

«Үѳлэн Хардааччы» олоҥхотугар сүрүн герой – Мойбор Дьолуо оҕонньор уонна Үтүкэллэй эмээхсин уоллара — Үѳлэн Хардааччы. Ньиргийэ Баай Хотун уонна Доргуйа Баай Тойон уоллара Тиит Дьиэһиҥкэй Сабаҕаллай Баай оҕонньор уонна Сабыйа Баай эмээхсин кыыһын Кыыс Нэлэмэнтэйи ойох ыла барарыгар Үѳлэн Хардааччыны кѳрдѳһѳр. Киһитэ хойутаан тиийиэм диир, онон Тиит Дьиэһиҥкэй соҕотох айаннаан тийиитигэр Кыыс Нэлэмэнтэйгэ абааһы бухатыыра Сүҥ Дьаассын күүһүнэн күтүѳттээн олорор эбит. Кыыс Нэлэмэнтэй үс күн охсуһан кыайбатым диир, баҕар эн кыайарын буолаарай, мас тардыһан кѳрүѳх диир уонна мас тардыһан баран эн сатаан кыайыа суох эбиккин, иккиэн куолуохпут диир. Ол олордохторуна Үѳлэн Хардааччы кэлэн „бырааттаатар быраатым Тиит Дьиэһиҥкэй күтүѳттээри кэлбитэ, уруута тэрийиҥ“ диэн баран Сүҥ Дьаассыны кытта охсуһа сырыттахатарына хара суор кэлэн ытыран илдьэ барар уонна иэстэһиэхпит диэт кѳтѳн халааллар. Уруу кэнниттэн Үѳлэн Хардааччы мин эмиэ кэскил тэриниэм этэ диэн кэргэн кѳрдѳһѳ барар. Ол баран иһэн уонна кѳстѳр Уот Мэҥэлистэй абааһыны кытта кѳрсѳн охсуһар, тѳбѳтүн быстаҕын аайы иккиһэ үүнэн иһэр эбит, онус тѳбѳтѳ үүммүтүн кэннэ быһан кэбиспитигэр дьэ ѳлѳр. Үѳлэн Хардааччы Үүт Мѳлбѳстүүр диэн кыыһы ойох ылан олордоҕуна кийиитэ Кыыс Нэлэмэнтэй күѳрэгэй чыычаах буолан кэлэр. Кини дойдутугар алдьархай буолбутун, кини соҕотох ордубутун этэр. Үѳлэн Хардааччы кыыһыран уордайан охсуһа барааары тэринэр. Уонна ойоҕор уол оҕо тѳрѳѳтѳҕүнэ Бэриэт Бэргэн диэн ааттаар уонна мин ханна барбыппын этээйэҕин диэн кѳрдѳһѳр. Баран икки салаа тыллаах Таас Туймаарын диэн абааһыны кытта охсуһар. Ѳр да ѳр охсуһан баран иккиэн ууга баран түстүлэр. Үѳлэн Хардааччы кѳмѳ кѳрдүүр, ону кийиитэ Кыыс Нэлэмэнтэй истэр уонна мохсоҕол буолан Үѳлэн Хардааччы кэргэнин алааһыгар тиийэн, уолугар баран Бэриэт Бэргэҥҥэ этэр. Бэриэт Бэргэн маныаха диэри аҕалаахпын билбэккэ сылдьыбыппын диэн ийэтигэр кыыһарар уонна аҕатыгар кѳмѳлѳһѳ Таас Туймаарын дойдутугар барар. Тиийэн Үѳлэн Хардааччыны уонна Таас Туймаарыны уу анныттан хостоон таһаарар. Тиит Дьиэһиҥкэй бухатыыр, Мойбор Дьолуо оҕонньор, Үтүкэллэй эмээхсин үстүү хос тимир сыабынан кэлгиллэн, үрдүлэринэн түүнүк бүрүллэн ѳлѳн сыталлар эбит. Бэриэт Бэргэн оҕо оҕото ѳтѳн ытыыр. Ийэтигэр эрдэ эппэккэҕин тулаайах хааллардын диир. Ол ытыы олордоҕуна этиҥ этэр уонна кыталык түһэн ѳлбѳт мэҥэ уутун биэрэр, Бэриэт Бэргэн истэригэр иһэрдэн, тастарын аҕыныахтаан дьоно тиллэн кэлэллэр. Үѳлэн Хардааччы уолунаан Бэриэт Бэргэнниин тойон кыыл буолан дойдуларыгар кэлэллэр. Малааһын тэрийэллэр онтон ѳксѳкү кыыл буолан, ойоҕун кыталык кыыл гынан дойдутугар сүгүннэрэн илдьэр.

«Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ» уонна «Үѳлэн Хардааччы» олоҥхолорго «түс» туохтуур кѳстүүтэ

Туохтуур – саҥа чааһа

Туохтуур – предмет туругун, хайыырын, хайдах тыаһыырын, дьүһүннэнэрин кѳрдѳрѳр саҥа чааһа.

Туохтуур олоҕо суолтатынан үс бѳлѳххѳ арахсар: 1) хайааһын туохтуура; 2) дьүһүннүүр туохтуур; 3) тыаһы үтүктэр туохтуур.

Туохтуур тылга туттуллар түѳрт халыыптаах: 1) тус туохтуур 2) аат туохтуур 3) сыһыат туохтуур 4) үлүбүѳй халыып.

Туохтуур этиигэ тутаах хайааһыны уонна ойоҕос хайааһыны кѳрдѳрүѳн сѳп. Онон тутаах уонна салаа этии кэпсиирэтэ, арыт сиһилии буолар.

Туохтуур үс кэминэн уларыйар. Ааспыт кэм саҥарыах иннинэ буолбут хайааһыны бэлиэтиир, билигин ааспыт кэм уонна урут ааспыт кэм диэн икки араастаах.

Билиҥҥи кэм саҥарар түгэҥҥэ эбэтэр мэлдьи буолар хайааһыны бэлиэтиир.

Кэлэр кэм саҥарбыт кэннэ буолар хайааһыны бэлиэтиир.

Туохтуур үс кэмэ биир уонна элбэх ахсааннаах. Биир уонна элбэх ахсааҥҥа 1-гы, 2-с, 3-с сирэйинэн уларыйар.

Туохтуур 5 араас туһаайыылаах: тѳрүт (хайыыр?), дьаһайар (хайатар), бэйэни (хайанар?), холбуу, атынтан (хайаныллар?).

Саха тылыгар туохтуур 10 киэптээх. Туохтуур үс кэминэн уларыйар формата кэпсиир киэп диэн буолар. Онтон атын 9 киэп ойоҕос киэптэр дэнэр. (Буолуон сѳптѳѳх хайааһын киэбэ, буола илик хайааһын киэбэ, үгэс буолбут хайааһын киэбэ, соруйар, сэрэтэр киэп, сэрэйэр киэп, болдьуур киэп, бигэргэтэр киэп, буолуохтаах киэп.)

Саха тылын үѳрэҕэр туохтууру – сүрүн саҥа чааһын, саха тылын уһулуччулаах чинчийээччитэ Л.Н. Харитонов үѳрэппитэ, түүр тылыгар туохтуур категориятын киэҥник, дириҥник чинчийбитэ. Кини хамсааһын туохтуурдарыгар куйаарга буолар сыҕарыйыыны, туох эмэ уларыйыыны бэлиэтиир, хамсааһыны бэлиэтиир туохтуурдары киллэрэр.

Саха тылын туохтууругар хамсааһын ньымаларын кѳрдѳрүү уонна хамсааһыны быһаарыы сүрүн миэстэни ылар.

„Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар“ түс туохтуур 14 араас суолтаҕа туттуллара ыйыллар. (205 с.)

Үѳһэттэн аллара сыҕарый, хамсаа, эһиллэн сиргэ тиий. 2. Кѳтѳн кэлэн олор. 3. Халлаантан сиргэ тиийэн кэл, таммалаа, кутулун. 4. Тѳрдүгүттэн туллан кэл, оннук туллан тоҕун. 5. Кѳлѳҕѳ, транпсорга олорон иһэн уурайан сатыылаа эбэтэр айаннаан бүтэн тохтоо. 6. Айаннаан кэлэн, ханна эмэ тохтоо, олохсуй. 7. Туохха эмэ холбуу кутулун, холбос. 8. Аҕыйаан, суоллан намтаа, кыра таһымнан. 9. Кыратый, намтаа. 10. Сиргэ сатыылаа, буол, күүһүр. 11. Куотан, тэскилээн ханна, туохха эмэ түргэнник киир. 12. Туох эмэ ыксаллаахха, эрэйдээххэ ыллар, киирэн хаал. 13. Кими тугуттан эмэ ыл, тугу эмэ харбаа. 14. Государство, общество аатыттан кимтэн, туохтан эмэ тѳлѳбүр быһыытынан ирдэн.

Олонхоҕо туохтуур араас хамсаныыны, туругу, тыаһы, дьүһүнү биэрэр ураты кыахтаах. Кырдьык даҕаны, хамсааһын баар буолан – олох баар, оттон туохтуур күүһүн хайдах аттаран туттартан эмиэ уус-уран айымньы уратыта быһаарыллар.

С. Васильев „Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ олоҥхотугар „түс“ диэн туохтуур 50 туттуллубут, онтон „Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхотугар — 37.

3.2. „Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ уонна„Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхолорго „түс“ туохтуур кѳстүүтэ

„Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ олоҥхотугар: 50 туттуллубутуттан 12 кѳспүт суолта.

Хамсааһын туохтууратыттан умса баран түстэ (10 с), ѳрѳ кѳтѳн түһэн баран (Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ) (13 с), ѳһѳхтѳѳх үҥүүтүнэн үѳлбүтүнэн түстэ (14 с), атыттан түһэн (20 с), сир-халлаан сиҥнэстэр силлиэтэ түстэ (23 с), кѳтѳр дьаалы кѳтѳн кэлэн олоро түһэн иһэн (24 с), тусаһа ортотугар тура түстэ (29 с), икки абааһы бухатыыра …түһэн кэллилэр (42 с), үҥүүлэринэн түстүлэр (45 с), бѳрѳ сабыта түһэн (46 с), оҕуска саба түһэбин диэн (46 с), уун-утары түһэн кэбиһэр (47 с), оҕус тѳйѳн охто түһэр (47 с), биһиги дьоммут аттарыттан түһэн (58 с), хорус гына тура түстэ (10 с), уолуйа түстэ (12 с), туҥ-таҥ түһүтэлээтэ (13, 14 с), ааттаах алааһыгар харыс гына тура түстэ (20 с), , үѳрбэ чаҕаан муоһугар ѳтүрүтэ түһэртээн ѳлѳрѳн кэбистэ (22 с), абааһы уола буолан арбас гына тура түстэ (24 с), туллуктаан куо үѳрэн ѳрѳ эккирии түстэ (32, 50 с), тимир липпирдээн чиккэс гына тура түстэ (34 с), быластыы туттан быыһыы түстэ (35 с), аан халарык ытыллан түстэ (39 с), сиэрэй ардах сиккирэччи түстэ (39 с), эпсэри түсүһэн (42 с), саҕынньах курдук сапта, сон курдук суулана түстэ (43 с), уунан быластаан түстэ (46 с), багдас гына олоро түспүт (49 с), үѳрэн ѳгдѳрѳҥнүү түстэ (51 с), оҕус үѳрбэ кылаан муоһунан ѳтүрү түһэн (52 с), харса суох сигийэн харыйа-харыйа түһэ турда (52 с), харбыйан умса түстэ (56),

Кѳспүт суолтаҕа – үлүгэр үѳһэттэн үргүйэн түһэр буолбут (6 с), үѳһэттэн түһэр үргүѳр (6, 63 с), окко түспүт оҥоһуута (12 с), сиргэ түспүт сэрэбиэйэ (12 с), сэттэ ый быыһа биирдэ сабардаан түстэ (27 с), күн быата кѳнтѳһүттэн күѳйэ харбаан ылан… „хоп-чип“ гына хатана түстэ (29 с) кыһыл оҕо саҥата кырылыы түстэ (62 с), буулдьа курдук үѳстүүрүнэн түһэн кэбистэ (22 с) икки салаа буолан үүнэн түспут (абааһы атаҕа) (25, 25 с), ѳргѳн чаҕаан үѳрбэ сындыыс курдук сыйылаан түһэн (55 с).

„Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхоҕо „түс“ туохтуур 37 туттуллубутуттан 8 кѳспүт суолта:

Хамсааһын туохтуур — сынньана түһэн (65 с), уоскуйа түһэн (65 с), Сүҥ Дьаасын түһэн (71с), күтүѳттээри түһэн сытар (72с), үѳһээ уола түһэн (76с), дьиэҕэ баар дьон бары…үѳмэхтэһэ түһэллэр (76с), суор…сурулаан түһэн (81, 83 с), сымса кыыл… аллараа түстэ (83с), киьи…тура түстэ (90 с), элбэх киьи илиитигэр иилистэ түһэн (90),Бэриэт Бэргэн… тус хоту диэки түһэ турда (94 с), Үѳлэн Хардааччы сууллан түстүлэр (98 с), адьарай уолун агдатыгар туора түһэн сытан (99 с), дьохсос гына олоро түстэ (99 с) мохсоҕол кыырайан сиргэ түһэн иһэн (100 с), кэрэ элэмэс атыыр сылгы халарыктыы түстэ (70с), ѳлѳн быластаан түстэ (85 с), икки бухатыыр…хаһыытаһа түһэн баран (106 с), куустуһа түстүлэр (106 с), үгүрэлии түһэн баран (81, 106 с), уһуутуу түстэ да (98 с), мохсоҕол кырылыы түһээт (100 с), кыталык кыыл кыыгынаан түстэ (104 с), Мойбор Дьолуо оҕонньор Моҕол ураһа дьиэтигэр кѳтѳн түстэ… (62, 67, 74, 86 с.).

Кѳспүт суолтаҕа – таас күрэҥ аартык таҥнары дьүккүйэн түһэр эбит (55с), туут хайыһар токуруйан түспүтүн курдук уһун субурҕа аартык (55с), түспэт тѳлкѳбүн (68с), киил тиит сыҥаһалара уйбакка кэдэйэн түспүтүн (86), силлиэ холорук сирдьигинээн түстэ (94 с), хоту хоҥордой куоссун халлаан куоҕайан түһүүтүн диэки (94 с), илинтэн иэдээн түспэтин (108) үѳһэттэн түһэр үргүѳрү (109 с)

„Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“

„Үѳлэн Хардааччы“

Строката

2355

2201

Тылын ахсаана

5753

6143

„түс“ туохтуур уопсай ахсаана

50

37

Хамсааһын туохтуура

38

29

Кѳспүт суолтаҕа

12

8

„түс“ туохтуур кэминэн уларыйыыта:

Билиҥҥи кэм

27

24

Кэлэр кэм

Билигин ааспыт кэм

20

11

Урут ааспыт кэм

3

2

Кѳмѳ туохтуур быһыытынан: Дьүһүннүүр туохтууру кытта

26

8

Тыаһы үтүктэр туохтууру кытта

1

5

Ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаҕа: тэҥнээһин

3

2

Эпитет

7

4

Омуннааһын (гипербола)

2

1

ТҮМҮК

Саха тылыгар биир кѳрүҥнээх хамсааһын арааһын кѳрдѳрѳр туохтуурдар элбэхтэр. Ол туохтуурдар хамсааһын оҥоһуллар ньыматынан уонна соругунан уратылаһаллар. Хамсааһын туохтуурдара тыл суолтатыгар биллэр миэстэни ылаллар, ис хоһооннорунан дьайыы уонна турук туохтуурдарын кытта ыкса сибээстээхтэр. Ханнык баҕарар дьайыы хамсааһын быстах суолунан буолар.

“Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ уонна „Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхолору ааҕан, киһи ѳйүн сайыннарар араас ньымалартан олоҥхо биир бастыҥнара буоларын ѳйдѳѳтүм. Ону таһынан С. Васильев ойуулуур, дьүһүннүүр тыла-ѳһѳ баайынан, дэлэгэйинэн миигин сѳхтѳрдѳ.

„Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ олоҥхоҕо строкатын, тылын ахсаанын элбэҕин быһыытынан, „Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхотооҕор, „түс“ туохтуур ахсаана элбэҕэ кѳһүннэ. Ону таһынан дьүһүннүүр туохтуур уонна ойуулуур-дьүһүннүүр ньыма арааһыгар „түс“ туохтуур туттуллуута эмиэ „Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ олоҥхоҕо элбэх.

С. Борогонскай „Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“ уонна „Үѳлэн Хардааччы“ олоҥхолоругар „түс“ туохтууру араас суолтаҕа дьүѳрэлээн туттубута олоҥхолор ис хоһооннорун байыппыт, олоҥхо геройдарын дьүһүннээн арыйарыгар тѳһүү күүс буолбут.

Олоҥхону ааҕар, үѳрэтэр киһи дириҥ билиилээх, олоххо үрдүк сыанабыллаах буолар, тыла-ѳһѳ байар дииллэрин итэҕэйдим. Кырдьык даҕаны олоҥхоҕо ѳбүгэлэрбит тылларын-ѳстѳрүн баайа түмүллэ сылдьарын ѳйдѳѳтүм.

Икки олоҥхону ааҕан, чинчийэн үгүһү биллим уонна С. Васильев олоҥхолоругар дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр туохтуурдары үгүстүк туттарын кѳрдүм уонна кэнники ону кини атын олоҥхолоругар чинчийэр баҕа санаа үѳскээтэ.

Мин, бу үлэбэр саха литературатын биир чаҕылхай сулуһа, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лаурета Сергей Степанович Васильев – Борогонскай олоҥхолорун ис хоһоон ѳттүнэн көрдүм уонна кини уус-уран эйгэтин кытта билистим. Кини олоҥхотун уобарастыыр систематын, тылын-өһүн баайын уратытын быһаара сатаатым уонна бу үлэм матырыйааллара инникитин Сергей Борогонскай олоҥхолорун үөрэтиигэ туһалаах буолуо дии саныыбын.

Сыһыарыы 1

„Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ“

„Үѳлэн Хардааччы“

Строката

2355

2201

Тылын ахсаана

5753

6143

Ахсаан аат барыта

109

88

ол иһигэр:Биир

6

6

Икки

21

15

Үс

33

23

Түѳрт

10

1

Биэс

4

0

Алта

3

1

Сэттэ

5

1

Аҕыс

6

4

Тоҕус

5

12

Уон

5

6

Сүүрбэ

0

2

Отут

4

12

Түѳрт уон түѳрт

2

0

Сэттэ уон

1

1

Сэттэ уон сэттэ

0

1

Аҕыс уон аҕыс

0

2

Тоҕус уон

1

0

Тоҕус уон тоҕус

2

1

Сүүс

2

1

Туһаныллыбыт литература

Аллахский Н.А. Саха тылын омомонимнарын тылдьыта: 4-8 кылаастар учууталларыгар пособие. – Якутскай: Кинигэ изд-та, 1979.

Афанасьев П.С., Слепцов П.А., Лиханов В.И. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: „Бичик“ нац.кинигэ кыһата, 1994.

Васильев С.С. Таллыбыт айымньылар, икки томнаах. Якутск, Якуткнигоиздат, 1966. Т. 1. Хоһооннор, поэмалар.

Васильев С.С. – Борогонскай. Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ: Орто саастаах оскуола оҕолоругар олоҥхо. – Дьокуускай: Бичик, 2003

Васильев С.С. Олоҥхолор. – Дьокуускай: Бичик, 2008.

Васильев С.С. Мѳҥүрүүр Бѳҕѳ: олоҥхо: орто саастаах оскуола оҕолоругар. – Дьокуускай: Бичик, 2008.

Попова А. олоҥхо киэҥ киэлитигэр. – Дьокуускай: НИПК „Сахаполиграфиздат“, 1995.

Попова Г.С. Муҥха олоҥхото. – Дьокуускай: Бичик, 2010.

Слепцов П.А. Якутский литературный язык: Формирование и развитие общенациональных норм. – Новосибирск: Наука. Сиб. Отд-ие, 1990.



Страницы: 1 | 2 | Весь текст




sitemap
sitemap