Исследовательская работа по татарскому языку на темуМикротопонимика дБадраково Бураевс



Исемн8рне 7йр8н9, теге яки географик атамаларны6 килеп чыгуы бел8н кызыксыну ни 7чен кир8к со6. Аларны6 кайчан 48м ничек барлыкка кил9е, нинди м8гьн8 белдер9л8ре барыбер т9гел мени.

Топономика ф8не географик атамаларны6 3ыелмасын, аларны6 килеп чыгышын, ясалашын, купланыш 48м 9сеш эволюциясен, м8гьн8сен, таралышын 7йр8н8 48м тикшер8.

Микротопонимика, топонимика ф8нене6 аерым т7б8к, шул тир8лек-урын кешел8ре 7чен ген8 билгеле булган географик атамаларны6 3ыелмасын 7йр8н8 торган бер б9лек. Микротопонимарны6 барлыкка киле9 38мгыятьне6 барлык чорларына хас к9ренеш.

Географик объектларны6 кайберен8 бик борынгы заманнарда ук исемн8ре бирелг8н. Бу атамалар, буыннан буынга к9ч8 барып, б9генге к7нг8ч8 килеп 3итк8нн8р.Шу6а к9р8 алар теге яки бу т7б8кт8 яш8г8н халыкны6 борынгы теле, тарихы, тормыш-к7нк9реше, гореф-гад8тл8ре турында байтак кына м8гьл9матларны х8б8р ит8 торган тарих х8б8рчел8ре булып саналалар. Топонимияне 48м антропонимияне тир8н 48м к9пьяклы итеп 7йр8н9не6 зарурлыгы 48м м74имлеге х8зерг8 вакытта д7нья к9л8менд8 танылды.

Бу турыда к9ренекле совет телчесе СССР Ф8нн8р Академиясене6 член-корреспонденты Б.А. Серебренников бик хаклы р8вешт8… Б7тенд7нья тел белемене6 х8зерг8 этаптагы 9сеше бик к9п т7рле телл8р материалында алып барыла торган топонимик тикшерен9л8рне6 куатле 9сеше бел8н характерлана. Т8бигый ки, топонимиканы тел тарихын 7йр8н9 максатында файдалану м8сь8л8се килеп туа дип язды. Моннан яхшы а6лашылганча, ономастик тикшерен9л8рне6 тел тарихын,аны6 и3атчысы булган халык тарихы 48м этногенезы м8сь8л8л8рен 7йр8н9 7чен зур ярд8ме,сиземле булышлыгы 48м ф8нни-теоретик 848ми8тебар. Мен8 шу6а к9р8 ономастика м8сь8л8л8рен8 со6гы вакытта игътибар 48м илтифат артканнан-арта,9ск8нн8н- 9с8 бара 48м бу а6лашыла да.

Уку йортларында туган т7б8кне6 ономастикасын 7йр8н9-9зл8штер9 милли м8кт8пт8 ,уку йортларында милли телл8рне укытуны6 максат-бурычлары бел8н баглы.

Тел и3тимагый к9ренешл8р ис8бен8 кер8.Кешел8рне6 фикерл89 48м 9зара а6лашу-аралашу чарасы булган телне6 и6 м74им 48м т7п лингвистик бер8млеге булып с9з санала.Ономастика,барлык т7р ялгызлык исеме булып торучы с9зл8рг8 хас булган 9зенч8лекл8рне тикшер8.Моннан т9б8нд8ге ф8нни-методик н8ти38 килеп чыга. Ономастика да с9з турында ф8н булгач,аны6 ф8нни-лингвистик 48м педагогик-методик нигезен с9з,с9злек х8зин8се турындагы т7п ф8н—лексикология тармаклары 48м м8гьл9матлары т8шкил ит8.Мен8 шу6а к9р8 м8кт8пт8 туган як ономастикасын 7йр8н9 эшен урта м8кт8п программаларында урын алган.Тел хезм8т бел8н берг8 кешене хайваннар д7ньсыннан аерып чыгарган,ул—кешелек тарихыны6 башыннан ук кил8 торган и6 зур ист8лек.Кешелек тарихында булган 48р 9зг8реш телд8 д8 чагылыш тапкан,48м ул кешелек кешелек 38мгыяте бел8н 9с8,камилл8ш8 барган.

Кешелекне6 бик борынгы чорларда тудырган материаль культура байлыклары инде юкка чыккан ,аларны6 к9бесен археологлар да табып 7йр8н8 алмый.* тел – кешелекне6 и6 беренче б7ек казанышы,нинди ген8 9зг8решл8рг8 очраса да сакланып калган. Шу6а к9р8 ул галимн8р кулында кешелекне6 и6 ышанычлы,и6 борынгы материал хезм8тен 9ти. Тел гыйлеме 7лк8сенд8 эшл89че галимн8р.телне6 т7зелешен 48м 9сеш закончалыкларын ачып,кешелек 38мгыяте тарихын 7йр8н9г8 зур 7леш керт8л8р.

Ономастика ф8не 9з эчен8 географик атамаларны 7йр8н8 торган топонимиканы гидронимика, оронимика,ойконимика,микротопонимика ,ш8хесне атау категориял8рен-антропонимика,ыруг-кабил8,халык исемн8рен 7йр8н8 торган этнонимика, кош-корт 48м хайван кушаматларын –зоонимика,к9к 3исемн8рене6 исемн8рен –космонимика, мифологик ила4и к7ч 48м алла исемн8рен-прагматонимиканы ала.

Гасырлар 9т9 бел8н кайбер географик объектларны6 баштагы исемн8ре онытылган,халык а6а я6а исем кушкан,8 к9бесе ис8 к9пт8ге.борынгы исемн8ре бел8н х8зер д8 кулланышта й7ри.Гомум8н закончалык буенча,объект никад8р зур булса,аны6 атамасы шулкад8р борынгырак булла.Бадрак авылыны6 тарихы бик кызыклы 48м 9зенч8лекле.



Безне6 Бадрак авылы табигатьне6 бик матур 3ирен8 урнашкан.

Бадрак авылыны6 48м аны6 тир8-юнене6 ландшафты т7рле 48м 9зенч8лекле.Монда без к9пт7рле географик объектларны.чокырларны,урманнарны,сукмакларны,су чыганакларыннан-елгаларны,к9лл8рне,чишм8л8рне очратабыз.

Бадрак авылыны6 3ирле халык теленд8 су чыганакларыны6 апеллятив номенклатур а6латмалары 8д8би телд8н аерылмый

Елга-елга,3ылга,йылга

Чишм8-чишм8

К9л- к9л

Б8ке-м8ке

Кое-кое,койо

№ир 7сте ландшафты объектларыны6 номенклатур атамаларны безне6 урынчалыкта болай дип аталып й7ретел8

Тау-тау,9р,каш.калкулык

Т9б8нлек-уйсулык,и6к9,3ир,уйсу 3ир

Кыр-басу,к7т9лек,печ8нлек

Юл-сукмак,тыкрык

Чокыр-чокыр,чокыр-чакыр

Торак пункт атамалары да 8д8би телд8н аерылмый

Авыл-авыл

Урам-урам,оч

Лексик-семантик анализ

Бадрак авылыны6 микротопонимик материалын лексик-семантик тематик ясс ылыкта анализласак,аны6 шактый кызыклы т7ркемн8рг8 б9лен9ен к9рербез.

Кеше исемн8рен8 48м кушаматларга нигезл8нг8н микротопонимнар

Гал89 урманы

Калмыяз урманы

С7л8йман чишм8се

Х8мдия сукмагы

Ч8бли 3ире

Суфияр басуы

Бибис8йд8 болыны

Фаттах чокыры

Баян тауы

Колый тарлавы

(семлекл8р д7ньясы бел8н б8йле микротопонимнар

Чыршы як

Ачы як

Ялгыз каен

Хайваннар д7ньясы бел8н б8йл8нешле микротопонимнар

Аккош к9ле

Каз яланы

Карп буасы

Географик объектны6 зурлыгына,к9л8мен8,формасына карап аталган микротопонимнар

Кече т7б8к

Зур Бадрак

Б8л8к8й Бадрак

Эш-х8р8к8т,бер8р вакыйга бел8н б8йл8нешле микротопонимнар

Янган чокыр

Себерг8н елгасы

Структур-грамматик анализ

Татар топонимиясенд8 и6 тарал ясалыш-т7зелеш моделен аергыч+исем конструкциясе т8шкил ит8

А.аергыч кис8к функциясенд8 к9бр8к т7с, билге белдер9че сыйфатлар яки антоним парлы сыйфатлар кил8



Зур Бадрак ,Б8л8к8й Бадрак ,Кече т7б8к

Б.Аергыч функциясенд8 сыйфат фигыль кил8

Янган чокыр

В.Аергыч функциясенд8 исем 9зе кил8 48м исем+исем конструкциясен т8шкил ит8. Гал89 урманы, Х8мдия сукмагы, С7л8йм8н чишм8се, Калмыяз урманы, Суфияр басуы, Бибис8йд8 болыны, Фаттах чокыры, Колый тарлавы Баян тауы,Ч8бли 3ире, Аккош к9ле,Алма бакчасы, Карп буасы, Каз яланы.

Г.Урын белдер9че -дагы-д8ге,-тагы-т8ге кушымчалары исемн8рг8 48м р8вешл8рг8 ялганып, микротопонимнарны6 атрибутив 7лешенд8 кил8л8р

Артурам

Д.С9зтезм8не6 икенче 7леше \географик термин\ т7шеп калу \эллипсис\ юлы бел8н ясалган микротопонимнар: Калмыяз, Ч8бли, Саклау\Гал89 саклавы урманы\, На3ды, Тарлау, Биседе\Бибис8йд8 болыны\

Ж.Билгеле бер урында теге яки бу предметны6 к9плеген,3ыелмасын белдер9че –лык,-лек кушымчалары ярд8менд8 ясалган топонимнар:

Зиреклек,Наратлык ,Печ8нлек.

Бадракны6 с7йл8м теле 8д8би телд8н 8лл8 ни 9зг8рм8г8н,8 шулай да диалекталь с9зл8р к9з8терг8 м7мкин:

Дуен –юшкын,Б8ке-м8ке,Ид8н-и08н

Урам исемн8ренд8 байтак 9зг8решл8р бар.

Б8л8к8й Бадракта-

Югары оч-М.№8лил урамыны6 зират ягы,Чыршы як- Урманлыурамы \чыршылар 9ск8н булган\, Артурам-Парк урамы, Силос урамы-Болынлы урам \ферма янында силос чокырлары к9п булган\

Зур Бадракта-

Ферма очы-Ленин урамыны6 ферма ягы,Артурам-Тукай урамы,Ар як-М8кт8п урамы.

Гражданлык тойгысыны6 т7п чыганакларыны6 берсе-9тк8нн8р турында х8тер,тормышны,8д8биятны,телне без тарих бел8н б8йл8п 7йр8н8без. Авылдашларыбызны6 даны бел8н горурлану м7мкин ген8 т9гел, 8 кир8к –диг8н б7ек шагыйрь А.С.Пушкин.

Безне6 авылыбыз туган илебезг8 бик талантлы ш8хесл8р бирг8н. Гил8зетдинов Та3и Ба4аутдин улы-Советлар Союзы Герое.

Ата-бабаларны6,авылдашларны6 хезм8т юлын 48м сугыш батырлыкларын бел9 кешене рухи яктан баета, актив тормыш позициясе т8рбиял89д8 булышлык ит8,Туган илг8,туган т7якк8 с7ю т8рбияли.

;8рбер кеше,3иде бабага кад8р 9з н8сел-н8с8бе6не бел9не6 гам8ли 848ми8те шул н8селнетуачак буыннарыны6 с8лам8тлеге. Н8сел 3ебене6 7зелм8с д8вамчанлыгы 7чен алдан кайгыртучанлык к9рс8т9д8н гыйбар8т булып чыга.

Кеше кит8-3ирд8 эзе кала,

Кеше кит8-3ирд8 н8селе кала,

Кеше кит8-3ирд8 3ыры кала.\М.М8д4иев\

Безг8 ,8ти-8нил8ребез к96елл8рен8 ошаган исемне сайлап исем кушалар.*мма кешел8рг8 еш кына кушамат тагу к9з8тел8.Исемн8рне бозып 8йт9, кушамат тагу,9чекл89-балаларга хас к9ренеш.Кеше кайвакытта 9зен8 ят исем бел8н м7р838гать итк8нг8 9пк8л8ми, гад8тл8н8.Л8кин к9пл8р 8леге х8лне кимсет9 дип а6лый 48м гарьл8н8.Кешег8 кушамат тагылуны6 с8б8бе булла,ул 9зен й7рт9че кеше бел8н б8йл8нешт8 тора.И6 беренче булып килг8нсорау Кушаматны кем 48м кайчан куша.№авабы бик гади,к9ршел8р,авылдашлар,яшьт8шьл8р.Гомер буе,гасырдан касырга шулай кил8,сир8к кешене6 кушаматы булмый.Бу хакта Р.Харис бик т7г8л 8йтк8н Мин туган авылда да я6а туган балага авырлык бел8н исем табалар…48м шул бала,т8пи баскач.и6 беренче тапкыр урамга чыга да 9зн8 кушамат тагып кер8… Урам т7г8л.3исемг8 туры килг8н исемне тиз табып бир8.Кешене6 9з кушаматы юк ик8н,ул я урамга чыкмый калган,я чыккан булса ни бер хата,ни бер кызык,ни бер батырлык эшл8м8г8н.

Безне6 авылда да н8сел кушаматлары бар.

Сталин-Зарипов Гариф Сталинга ошаган булган,Суфый-Ягафаров Ринат бик оста с7йл8шк8н, Степан-Сахибгареев Расих,Мишк8 Р8фит-Ханнанов Р8фит, Еврей-Гималтдиновлар н8селе, Качкы-Саляхов Айрат, Никулин-Хасанов Радик.

Аерым кешел8рг8 бирелг8н кушаматлар:

Иван-Фамутдинов Илдус,К9рк8-Г8р8ев Р89д8т,Кунчай-Ахметьянов Газнави, Ша6курай-Фазлетдинов Газнави, Сабир *гз8ме-Валиев *гз8м, Х8м8т *гз8ме-Гил8зев *гз8м.

Кушамат- и3тимагый к9ренеш,б9ген-ирт8г8 кулланыштан т7шеп калыр дип 8йт9 кыен.Билгеле,48ркемг8 9з исеме бел8н д8ш9 ошый.Шу6а к9р8 48р кешег8 48м исемен8 ихтирамлы,игътибарлы булырга кир8к. Ф8нни-практик конференцияг8 Бадрак авылыны6 тарихын 48м ономастикасын 7йр8н9не максат итеп куйган идем.Ч7нки авылны6 ономастикасы элег8 7йр8нелм8г8н.Боларны бел9 7чен мин авыл кешел8ре бел8н с7йл8штем 48м бик к9п материал таптым. Д7ньяда т7рле ямьле 3ирл8р бар.Бер як 9зене6 биек таулары,икенчесе-ки6 далалары бел8н дан тота.Бадрак авылы шушыларны6 барысы бел8н д8 м8ш49р.*йе, 8тк8й-8нк8й,туган йорт,туган тел,Туган ил…Болар бер-берсен8 тыгыз б8йл8нг8н,кешене6 к96ел т9ренд8 берг8 чормаланып урын алган газиз т7шенч8л8р.

Туган якны6 48рбер н8рс8се кадерле,48рбер н8рс8се синеке.

Бу таулар да синеке

Елгалар да.таллар да,

Кышкы ап-ак бураннар да

№8йге алсу та6нар да.

К9рг8н,ишетк8н,тойган

;8мм8 н8рс8 синеке

Син 9зе6 кемнеке

Син-



Туган 3ирнеке.

\Г.Хайретдинова\








sitemap
sitemap