Иви-онзагай мал



Тыва Республиканын Чеди-Хөл кожуунуң Хову-Аксы ниити ортумак школазы

Даяныр схемага чогаадыкчы ажыл:

«Иви-онзагай мал»

Творческая работа об оленях.

Работу выполнили ученики 5б класса

МОУ Хову-Аксынская ОСШ

Чеди-Хольского кожууна Республики Тыва

Иргит Дугар, Ховалыг Чингис, Дирчин Дамба.

Руководитель — учитель родного языка

и литературы Иргит Аина Юрьевна.

Сорулгазы: уругларның чогаадыкчы, сагынгыр–тывынгыр чоруун сайзырадыры; чурумалдыг схемага план тургузуп өөредири; бодалдарын шын илередип билиринге чаңчыктырар; иви малдың дугайында сөс курлавырын байыдары; дириг амытаннарның болгаш бойдустуң каас-чаражын эскереринге өөредири.

2008-2009 өөредилге чылы.

1.Иви деп чул?

Даяныр схемага чогаадыкчы ажыл: «Иви-онзагай мал» 5 класс.

ИвииИИ«Иви-онзагай мал» «Иви

2.Ивиниң чурттап турар черлери.

3.Ивилернин аттары

4.Ивиниң назыны

5.Чиир чеми

6.Тыва ёзулалдар

7.Иви дугайында чогаалдар

8.Ивиниң ажык-дузазы

9.Ивини ыдыктаары

10. Хевир –дүрзүзү, аажы-чаңы

11.Сан чурагайлар –биле.

1.Иви деп чүл?

Иви — бода мал, тываларның тос чүзүн малының бирээзи.

2.Ивинин чурттап турар черлери:

Даг Алдайында;

Кемерованын девискээринде;

Красноярск крайда;

Иркутск девискээринде;

Тыва Республикада;

Хакасияда;

Бурятияда.

3.Ивилернин аттары:

Иви —ниити ады.;

Анай —иви бызаазы;

Эдериви бугазы;

Хокаш —ниити чассыткан ады;

Таспан —бир харлыг иви;

Дөңгур —ийи харлыг эр иви;

Мындыкыс иви;

Мынтыжак — ийи хардан үш хар чедир кыс иви;

Чары— чазап каан, мунар иви;

Куудай-3-4 харлыг эмдик иви.

4.Ивиниң назыны.

Ивиниң назыны кижиниң назыны дег, соннуг-мурнуг кырыыр. Иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар.

5. Иви малдың чиир чеми:

Шулун-хөвең ышкаш хоюг манган ак чингис;

Чаат-узун ак-сарыг ыяш чингизи;

Чекпе-колдуунада чыткан ыяштан үнер мөөгү.

6. Иви малга хамаарышкан тыва ёзулалдар:

Дус төп бээр ёзулал.

Шаг-шаандан тура Тожу чону чаа хонган чуртунга бир бурунгу ёзулалды албан кылыр, ол болза ивилерге дус төп бээридир. Иви кончуг чаныган, чаа чуртка келгеш дус чылгавас болза, эрги чуртунче чана бээр. Кыжын дусту ивилерге төжектер кырынга төп бээр. Ивилерни холга дусту чылгаар кылдыр өөредип алырга улам эки. Дустуг хапты халаңнадыр чайып тургаш, ыт чукурганы дег чукурарга, ивилер четкилап келир.

7.Иви дугайында чогаалдар:

М.Эргеп «Өдугенде чайлаг»;

М. Мендуме «Орус шөлү».

Л.Чадамба «Иви фермазында» -шүлүк.

8.Ивиниң ажык-дузазы:

Эъдин чиир;

Сүдүн ижер;

Мыйызындан чараш эдилелдер кылып болур;

Мыйызындан эм-дом кылыр;

Кежинден идик хеп, черге чадар чадыглар кылыр;

Бышкаандын аажок чылыг, чараш идиктер даарап кедер;

Чорук кылып мунар.

9.Ивини ыдыктаары.

Тыва чон 16 хардан куду эр-даа, кыс-даа ивини ыдыктаар чораан. Ол дээрге-ле чоннун иви малга ынаан, ону хумагалап-камгалаанын илередип турары ол боор. Ыдыктаар ивини чадырны азы өгну хүнгээр долгандыр чедип эккелгеш, ону чадырның эжиинче бажын доңгайтыр идип алгаш, хүн үнер чүкче 3 катап тейледир, Оон мойнунга янзы-бүрү өңнерлиг дилиндек пөстерни баглаар. Ыдыктаан малды мунмас, коштавас, ооргазынга чонак кагбас, мыйызын кеспес, сүдүн сагбас. Кым — бир кижи аарый бээрге, ол ыдыктаан ивиниң изиг тыныжын тындырар чораан.

10.Ивиниң хевир дүрзүзү:

Кулактары хачыланып турар узун;

Карактары хоюг кара:

Дүгү кулузун дег кылан, суук;

Мыйыстары кижиниң арнын дуглай бээр шыргай, хүрең, ушкан дыт дазылы дег улуг;

Эмиглери чымчак, сагдынгыр, ийи дошпулуг.

Аажы-чаңы:

Адаккыр;

Кашпагай;

Шыдамык;

Шыырак;

Ак сеткилдиг;

Ээзин кагбас, бердинген;

Хоюган.

11.Сан чурагайлар –биле.

Делегейде амгы үеде 1574 мун хире ивилер бар деп санаттынып турар;

Россияның девискээринде 944 хире мун ивилер бар;

Саян дагларында, Тывада 2800 хире ивилер бар деп эртемденнер санап турар.

Түңнел:

Иви- ажыктыг, онзагай чараш, черлик болгаш азырал мал. Оларны камнаар, хумагалаар кылдыр улус-чонну кыйгырып тур бис!

Ажыглаан литературалар:

1.Мендуме, М. К. (1984). Орус шөлү. Кызыл.

2.Эргеп, М.С. (1994). Өдүгенде чайлаг. Кызыл.

3.Кенин-Лопсан М.Б. (1994).Тыва чаңчыл.Москва.

4.Интернеттен Смирнов М.Н. болгаш Куулар Е.М., Сувандии Н.Д. материалдары.



sitemap
sitemap